Položaj, nadležnost i struktura Vrhovnog suda SAD, njegova organizaciona načela, način imenovanja i razrešavanja njegovih sudija, garantije u pogledu njegove pune nezavisnosti, njegov odnos prema drugim nosiocima sudske vlasti u SAD, kao i prema drugim granama vlasti - sve to proističe iz ukupnosti američkog pravnog sistema i nosi neizbrisiv pečat osobene evolucije tog sistema. Svakome ko je naviknut na način pravnog mišljenja koji se vekovima praktikuje u zemljama kontinentalne Evrope, kakav je slučaj i sa našim pravnicima, prvi susret sa američkim pravom deluje poput iskrcavanja na novu, potpuno neistraženu planetu. Šturo enciklopedijsko znanje o osnovnim principima anglosaksonskog prava, koje se može steći na našim pravnim fakultetima, apsolutno je nedovoljno za bilo kakav pokušaj orijentisanja u nepreglednom mnoštvu izvora američkog prava. S druge strane, uticaj koji SAD vrše ne samo na međunarodno pravo i institucije već i na razvoj unutrašnjeg prava onih država koje su uspele da se odupru zavodljivom, mada preopasnom zovu samoizolacije, ne dozvoljava nam da se sa takvim stanjem pomirimo. Zato je prirodno - ali i najteže - da seriju prikaza najviših sudskih ustanova u različitim državama započnem upravo prikazom Vrhovnog suda SAD, nužno površnim, fragmentarnim, nedovoljnim za iole produbljenije upoznavanje sa ovom sudskom institucijom, no ipak - nadam se - informativnom i upućujućom u času kada je temeljita reforma pravosuđa visoko rangirana među prioritetima merodavnih političkih odlučilaca u nas.

Vrhovni sud SAD ima veliki ugled, oslonjen ne samo i ne toliko na koncizne i pregnantne odredbe najstarijeg važećeg Ustava na svetu, već i koliko na tradiciju i načela koje oličava i čiji je formalni i materijalni garant. Ne tako mali broj njegovih presuda po svom karakteru i uticaju na sve vidove američkog života pripada više opštoj i političkoj no pravnoj istoriji SAD. Stoga pomalo iznenađuje što mu ustavotvorci iz 1787. g. ne posvećuju istu pažnju kao Predsedniku i Kongresu SAD. Ustavi pojedinih država članica ove federacije, usvajani znatno kasnije i u izmenjenim političkim okolnostima, sadrže mnogo detljnije odredbe o organizaciji pravosuđa i položaju vrhovnih sudova u tim državama.

Organizacija sudske vlasti na saveznom nivou regulisana je članom 3. Ustava SAD. Napominjem da je struktura američkog Ustava sasvim različita od strukture ustavnih tekstova na koje smo navikli; članovi američkog Ustava po obimu i sadržaju odgovaraju pojedinim poglavljima ili glavama naših ustavnih tekstova, dok bi odeljci unutar članova odgovarali članovima nama bližih i poznatijih ustava. Dakle, odeljak 1. člana 3. američkog Ustava predviđa da se sudska vlast SAD poverava Vrhovnom sudu i nižim sudovima koje Kongres može s vremena na vreme određivati i ustanovljavati. Ustavni tekst ne daje ni najosnovnije naznake o organizaciji pravosudnog sistema. Treba podsetiti da je Ustav iz 1787. g. rezultat borbe, natezanja i nužnih kompromisa između pristalica snažnije centralne vlasti i zagovornika konfederalnog modela uređenja SAD; prihvaćeno rešenje počiva na pretpostavci da će zakone SAD sprovoditi uglavnom sudovi država - članica, dok Vrhovni sud SAD ima nadzornu ulogu. Ipak, ustavotvorci behu dovoljno mudri da ne obavežu buduća pokolenja na konkretno rešenje koje trenutno odgovara duhu vremena i odnosu tadašnjih političkih snaga. Ostavljajući Kongresu neograničenu slobodu da osniva buduće sudove na saveznom nivou i uređuje njihovu organizaciju i rad, oni su na posredan i zaobilazan način dali ustavni osnov organizaciji pravosudnog sistema koja se u vreme pisanja ovog znamenitog ustavnog teksta nije mogla predvideti. Uostalom, kako ističe Luis Majers (Lenjis Mayers), čak je i Vrhovni sud zapravo tvorevina Kongresa, ne Ustava. Ustav, istina, nalaže da federalna sudska vlast jednim delom bude oličena u Vrhovnom sudu. Ali Ustav ne utvrđuje broj sudija - članova Vrhovnog suda; sve dok taj broj nije bio utvrđen zakonodavnim aktom Kongresa, Vrhovni sud nije mogao da postoji (Lenjis Mayers: The American Legal System, Harper & Row, New York, 1964, pp 6 - 7).

Zavisnost federalnih sudova od zakonodavnih akata Kongresa znatno je manja kada je reč o utvrđivanju njihove nadležnosti. Naime, u drugom odeljku člana 3. Ustava kaže se da će se sudska vlast protezati na sve slučajeve, po zakonu i pravičnosti, koji proističu iz Ustava i zakona SAD, kao i iz ugovora zaključenih ili koji će biti zaključeni po ovlašćenjima iz Ustava i zakona. Majers ukazuje da nabrajanje slučajeva koji spadaju pod sudsku vlast SAD u tekstu Ustava nije, kako to često pretpostavljaju oni koji nisu upoznati s tim pitanjem, automatski stavilo te slučajeve u nadležnost federalnih sudova, koje tek nakon donošenja Ustava treba da stvori Kongres. U kojoj meri dati spor koji spada pod sudsku vlast SAD može stvarno biti u nadležnosti nekog federalnog suda zavisi od zakona koji reguliše rad tog suda. To što nadležnost federalnih sudova nema uporište u Ustavu SAD nego u zakonodavnoj odluci Kongresa nužno proističe iz činjenice da je te sudove stvorio Kongres a ne Ustav.

Pored ove opšte definicije sudske vlasti federacije, koju - kako smo videli - mogu vršiti i sudovi država-članica, Ustav sadrži i specifična ovlašćenja data Vrhovnom sudu SAD. Tako, ovaj sud ima prvostepenu nadležnost u slučajevima koji se tiču ambasadora i drugih diplomatskih predstavnika i konzula, kao i u slučajevima u kojima se kao stranka pred sudom pojavljuje neka od država-članica. U drugim slučajevima on rešava po žalbi na presudu nižeg suda. Kongres može zakonom precizirati pravila vezana za nadležnost sudova i predvideti izuzetke od opštih normi vezanih za nadležnost sudova koje se nalaze u Ustavu (nadležnost Vrhovnog suda).

U prvom odeljku člana 3. nalaze se ustavne garantije položaja nosilaca sudske vlasti u SAD. Ove ustavne odredbe odnose se na sve sudove u zemlji; one, dakle, važe i za članove američkog Vrhovnog suda. Ustav nalaže da sve sudije, dok se dostojno budu vladali, zadrže svoja sudijska zvanja. Sudije takođe moraju, u određenim rokovima, dobijati naknadu za svoju službu, koja se ne može smanjivati za vreme trajanja sudijske službe. Odredba je važna kao materijalno jemstvo nezavisnosti svih nosilaca sudske vlasti, delotvornije od mnogih svečanih izjava i političkih deklaracija.

Sve druge odredbe vezane za organizaciju i rad Vrhovnog suda SAD rasute su po zakonodavnim aktima Kongresa i uredbama izvršne vlasti koju vrši Predsednik SAD. Prikaz koji sledi sačinjen je na osnovu stanja američkog zakonodavstva krajem 1976. godine; mada su u međuvremenu neke pojedinosti svakako izmenjene, verujem da se i danas primenjuje u osnovi isti model organizacije pravosuđa u SAD.

Vrhovni sud SAD sastoji se od Vrhovnog sudije SAD (Chief Justice) i osam sudija - članova suda; za punovažno odlučivanje potrebno je da zasedanju prisustvuje Vrhovni sudija i šest članova suda. Prema Ustavu SAD (čl. 2. odeljak 2), Predsednik SAD ima pravo da, uz mišljenje i pristanak Senata, imenuje sudije Vrhovnog suda. Prilikom imenovanja sudija Vrhovnog suda Predsednik i Senat u praksi vode računa o uvek osetljivoj ravnoteži između liberalnijih i konzervativnijih struja u američkoj jurisprudenciji; pristalicama iole ekstremnijih političkih stavova, uprkos eventualnih stručnih kvaliteta, gotovo je nemoguće da dobiju položaj člana Vrhovnog suda. U dvostranačkom političkom sistemu SAD imenovanje sudija uvek je predmet dogovora i konsenzusa vodećih političkih činilaca obe stranke.

Redovno zasedanje suda održava se svake godine i počinje prvog ponedeljka u oktobru. Sud može, prema potrebi, održavati i specijalna (vanredna) zasedanja. Kad Vrhovni sudija SAD ne može da obavlja svoje dužnosti, ili u slučaju da je njegovo mesto upražnjeno, ovlašćenja i dužnosti Vrhovnog sudije prelaze na člana suda sledećeg po rangu, koji može da obavlja svoje dužnosti; takvo stanje traje sve dok se ne otklone razlozi koji izazivaju nesposobnost za rad Vrhovnog sudije, ili dok drugi Vrhovni sudija ne bude imenovan i uveden u dužnost. Rang članova Vrhovnog suda određuje se prema vremenu provedenom na mestu člana suda. Sudije čije je imenovanje izvršeno istog dana biće rangirani prema godinama starosti.

Organizacija sudske vlasti u SAD pokazuje zavidan stepen fleksibilnosti, sposobnosti prilagođavanja praktičnim potrebama, kao i delotvornog upravljanja raspoloživim materijalnim i kadrovskim resursima Ta dinamičnost organizacije pravosudnog sistema posebno se ogleda u mogućnosti da sudija jednog suda bude raspoređen na rad u drugom sudu, ukoliko obim i priroda poslova vršenja sudske vlasti to zahtevaju. Budući da članovi Vrhovnog suda SAD učestvuju u radu federalnih okružnih apelacionih sudova (koje treba razlikovati od apelacionih odeljenja vrhovnih sudova pojedinih država i okružnih sudova na nivou država), treba reći nešto i o njihovoj organizaciji.

Teritorija SAD podeljena je na jedanaest sudskih okruga. Vrhovni sudija SAD i članovi Vrhovnog suda povremeno bivaju raspoređeni kao okružne sudije među već pomenute federalne sudske okruge, prema redosledu koji utvrdi Vrhovni sud. Vrhovni sudija može izvršiti takvo raspoređivanje sudija u slučaju da je neko mesto u sudskim okruzima nepopunjeno. Jednom sudiji se može dodeliti više federalnih sudskih okruga, kao što više sudija - članova Vrhovnog suda može biti raspoređeno u isti sudski okrug. U svakom sudskom okrugu postoji jedan apelacioni sud, koji se zove Apelacioni sud SAD za dotični okrug. Svaki apelacioni sud sastoji se od okružnih sudija datog okruga u redovnoj aktivnoj službi. Okružne sudije i članovi Vrhovnog suda dodeljeni dotičnom okrugu zasedaju kao sudije Apelacionog suda za taj okrug. Predsednik SAD imenuje, uz mišljenje i pristanak Senata, okružne sudije; broj sudija nije isti za svaki okrug i kreće se od 3 za prvi okrug do 15 za peti. Okružne sudije ostaju na svom položaju sve dok imaju dobro vladanje. Sem u distriktu Kolumbija, svaki okružni sudija boravi u okrugu gde vrši sudijsku službu tokom celokupnog mandata. Svaki okružni sudija dobija platu u godišnjem iznosu utvrđenom zakonom.

Predsednik SAD je naredbom od 14. februara 1977. ustanovio Komisiju za imenovanje federalnih okružnih sudija (pomoćno telo koje ne zadire u predsedničko ovlašćenje da imenuje federalne okružne sudije). Komisija se sastoji od trinaest panela, uređenih po geografskom principu; svaki od ovih panela preporučuje Predsedniku SAD da za federalne okružne sudije imenuje lica čije ih lične osobine, stručnost, sposobnost i posvećenost pravdi i zakonu kvalifikuju za obavljanje dužnosti u federalnom pravosuđu. Nijedan panel nema više od 11 članova, koje postavlja Predsednik SAD. Svaki panel ima pripadnike oba pola, manjinskih grupa i približno jednak broj pravnika i nepravnika. U načelu, svaka država koja ulazi u sastav dotičnog federalnog sudskog okruga ima bar jednog člana u odgovarajućem panelu Komisije. Panel počinje sa radom kad Predsednik SAD obavesti rukovodioca panela da želi pomoć pri vršenju svoje ustavne odgovornosti i diskrecionog prava koje se odnosi na popunjavanje upražnjenog mesta u nekom od apelacionih sudova SAD. Po prijemu ovog obaveštenja, panel:

Pre nego što Predsedniku predloži pet najboljih kandidata za upražnjeno mesto, panel utvrđuje sledeće činjenice:

Pri odabiranju kandidata koji će biti predloženi Predsedniku panel posebno razmatra da li bi iskustvo u pravnoj nastavi i posebna stručnost nekog od kandidata bili od pomoći sudu u kojem se nalazi upražnjeno mesto. Kandidati za sudije apelacionih sudova SAD ne mogu biti članovi Komisije za imenovanje federalnih okružnih sudija; bivši članovi ove komisije mogu se kandidovati za federalne okružne sudije tek godinu dana po isteku mandata. Mandat člana panela ističe trideset dana po podnošenju izveštaja Predsedniku, sem ukoliko ga Predsednik ne produži.

Nijedan sudija ne može učestvovati u pretresanju ili u odlučivanju po žalbi na presudu u čijem je donošenju sam učestvovao. Apelacioni sudovi svake godine održavaju redovna zasedanja u mestima koja su određena zakonom. Sud može držati redovna zasedanja i u nekom drugom mestu unutar dotičnog sudskog okruga ako je to predviđeno opštim aktom suda. Svaki apelacioni sud može održavati i posebna zasedanja u bilo kojem mestu na teritoriji dotičnog sudskog okruga. Svaki apelacioni sud može, uz saglasnost Sudske konferencije SAD, pomeriti vreme održavanja svog redovnog zasedanja zbog nedovoljnog obima posla ili iz drugih opravdanih razloga. (United States Code, 1976 Edition, Vol VIII, Government Printing Office, Washington, 1977, pp 1 - 10)

Vrhovni sudija SAD može privremeno imenovati i rasporediti svakog okružnog sudiju na dužnost u drugom sudskom okrugu, pošto mu vrhovni sudija onog okruga gde se javila potreba za angažovanjem dodatnog sudije podnese uverenje da je takva mera neophodna. (ibid. p 18)

Aktuelni Vrhovni sudija SAD može privremeno imenovati i rasporediti svakog penzionisanog Vrhovnog sudiju ili člana Vrhovnog suda SAD da obavlja sve sudijske dužnosti koje je penzionisani sudija spreman da prihvati, uključujući dužnost federalnog okružnog sudije. Svaki sudija SAD koji se povukao iz redovne aktivne službe nazivaće se starijim sudijom; on može i dalje obavljati one sudijske dužnosti koje želi ako bude imenovan i raspoređen u odgovarajući sud. Međutim, bez posebnog imenovanja i raspoređivanja penzionisani sudija ne može vršiti nijednu sudijsku dužnost. (ibid. p 61)