Vojno pravosuđe u našoj zemlji ima dugu tradiciju, jer vojni sudovi na području Srbije i Crne Gore postoje više od 160 godina. Tačnije, u Srbiji se vojni sudovi prvi put pominju donošenjem “Zakona vojnog” 1839. godine, a u Crnoj Gori donošenjem “Zakona o ustrojstvu Ministarstva vojnog” 1903. godine. Vojni sudovi su postojali i u Kraljevini Jugoslaviji, Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, kao i danas u Saveznoj Republici Jugoslaviji. Činjenica da su se u tom dugom razdoblju menjali oblici ustrojstva države, društveno-politički i društveno-ekonomski sistemi a da su vojni sudovi opstajali, sama za sebe dovoljno govori. Vojno pravosuđe čine vojni sudovi i vojni tužioci, a njihov osnovni zadatak uvek je bio da štite Vojsku od kriminaliteta unutar Vojske, te od kriminalnih delatnosti izvan nje, posebno kada su one uperene protiv odbrambene moći i bezbednosti zemlje. Vojni sudovi, kao specijalizovani redovni sudovi, do današnjih su dana bili deo pravosudnog sistema, a uvek su se odlikovali visokim stepenom stručnosti i profesionalnosti. Sudska praksa vojnih sudova izuzetno je bogata iz oblasti krivičnog prava, posebno u odnosu na krivična dela protiv Vojske, te u oblasti upravnog prava.

Instituciju vojnog pravosuđa u svetu danas poznaju zakonodavstva velikog broja zemalja, kao što su: SAD, Rusija, Španija, Kina, Italija, Švajcarska, Bugarska, Rumunija, Mađarska, Češka Republika, Švajcarska, Poljska, Grčka, Meksiko, Argentina, Brazil, i dr. Neke evropske zemlje, kao npr. Norveška, Švedska, Danska, Austrija, Nemačka, i dr. predviđaju postojanje vojnih pravosudnih organa samo u ratu, dok u Francuskoj vojni sudovi sude licima na službi u jedinicama francuske vojske izvan zemlje. U nekim zemljama, kao npr. SAD, Španiji, Velikoj Britaniji, Italiji, Švajcarskoj postoji posebno vojno krivično pravo (vojni krivični zakon i zakon o krivičnom postupku pred vojnim sudovima), vojni sudovi su potpuno odvojeni od civilnih sudova a i sam krivični postupak se bitno razlikuje od postupka pred civilnim sudovima. “Za slučaj ratnog stanja skoro da nema države koja ne predviđa postojanje vojnih sudova. To je i logično, jer vojni sudovi su istorijski nastali i oformili se kao ratni sudovi. U velikom delu istorije vojska nije postojala za vreme mira, već se vojna organizacija formirala za svaki konkretan rat. Stoga je samo u ratu i postojala potreba za posebnim sudovima koji će po kratkom postupku raspraviti krivična dela vojnih lica” (M. Gojković: Istorija jugoslovenskog voj-nog pravosuđa, Novinsko informativni centar "Vojska", Beograd, 1999. god., str. 203). Postojanje vojnih sudova u ratu proizilazi i iz Ženevskih konvencija o zaštiti žrtava rata iz 1949. godine, prema kojima su države potpisnice obavezne da formiraju ratne sudove za suđenje ratnim zarobljenicima i stanovnicima okupirane teritorije.

Ustav Savezne Republike Jugoslavije odredbom člana 138. predviđa postojanje vojnih sudova i vojnih tužilaca, koji se ustanovljavaju saveznim zakonom. Zakon o vojnim sudovima i Zakon o vojnom tužiocu doneti su 1995. godine, a prema njima postoje četiri vojna suda (Vojni sud u Beogradu, Vojni sud u Nišu, Vojni sud u Podgorici i Vrhovni vojni sud) i četiri vojna tužioca (Vojni tužilac u Beogradu, Vojni tužilac u Nišu, Vojni tužilac u Podgorici i Vrhovni vojni tužilac).

Nadležnost vojnih sudova propisana je zakonom, a oni, pre svega, sude za sva krivična dela koja učine vojna lica i manji broj krivičnih dela koja učine civilna lica. Osim toga, vojni sudovi sude i u sporovima za naknadu štete koju vojno lice ili civilno lice na službi u Vojsci i SMO učine saveznoj državi u vezi sa vršenjem službe, te o zahtevu savezne države za naknadu iznosa koji je isplaćen zbog nezakonitog ili nepravilnog rada tih lica i u drugim sporovima kad je to određeno saveznim zakonom. Vrhovni vojni sud sudi i u upravnim sporovima protiv upravnih akata vojnih organa, kao i protiv upravnih akata drugih organa ako je to saveznim zakonom propisano.

Nadležnost vojnih tužilaca, takođe je određena zakonom, a oni gone učinioce krivičnih dela iz nadležnosti vojnih sudova za koja se goni po službenoj dužnosti. Radi ostvarivanja svoje funkcije oni preduzimaju mere u vezi sa otkrivanjem krivičnih dela i pronalaženjem njihovih učinilaca, zahtevaju sprovođenje istrage, podižu i zastupaju optužnicu, odnosno optužni predlog pred nadležnim vojnim sudom, podnose redovna i vanredna pravna sredstva protiv odluka vojnih sudova, te vrše i druge dužnosti utvrđene zakonom.

“U poslednje vreme u našoj javnosti su česte rasprave na temu potrebe daljeg opstanka vojnog pravosuđa u SRJ. Mahom preovlađuju negativni stavovi, čija je suština da vojno pravosuđe nije potrebno, te da bi ga u predstojećoj reformi pravosuđa trebalo ukinuti. Međutim, ono što brine je to što izostaje argumentovana rasprava o ovom problemu, a posebno što se nije oglasio niko iz struke ni iz naučnih krugova” (Z. Petrović: Da li nam je potrebno vojno pravosuđe, “Izbor sudske prakse” broj 9/01). Ovako je dr Zdravko Petrović započeo svoj članak o potrebi postojanja vojnog pravosuđa, koji smatra da vojno pravosuđe treba da postoji, s tim da njegovu nadležnost u krivičnoj oblasti treba suziti (da vojni sudovi sude za sva krivična dela vojnih lica učinjena u vezi sa vršenjem službe), dok bi kod odlučivanja o sporovima za naknadu štete nadležnost trebalo proširiti (da vojni sudovi sude i u postupcima kada je vojnom licu prouzrokovana šteta u vezi sa vršenjem službe). Ovaj autor se zalaže za to da i sudije vojnih sudova i vojne tužioce bira skupština. U svom članku “O vojnim sudovima” (Objavljen u časopisu “Izbor sudske prakse” broj 12/01) Prof. dr Miomir Lutovac se ne slaže sa stavom dr Petrovića da u javnoj raspravi “mahom preovlađuju negativni stavovi”, jer za takvu konstataciju nedostaje “eksplicitna argumentacija”, te ističe neke međunarodne skupove u našoj zemlji na kojima niko nije zastupao tako radikalne stavove. I ovaj autor zastupa mišljenje da vojno pravosuđe treba da ostane, pre svega, zbog specifičnosti vojne organizacije, te da ono nije nedemokratska institucija. Takođe, ukazuje da je za jačanje samostalnosti i nezavisnosti potrebno izvršiti određene izmene u vezi sa postavljanjem sudija vojnih sudova i vojnih tužilaca, kao i u vezi sa njihovim ocenjivanjem i disciplinskom odgovornošću.

Kod onih koji nedovoljno poznaju vojno pravosuđe često je prisutno mišljenje da su vojni sudovi glomazni i neracionalni, a takvo mišljenje je potpuno pogrešno. Naime, broj zaposlenih u svim vojnim sudovima nije veći od broja zaposlenih u okružnom sudu u nekom od većih gradova u Srbiji, a s druge strane, vojni sudovi naplatom novčanih kazni, troškova krivičnog postupka, sudskih taksi, i dr. ostvaruju i značajne prihode.

O potrebi postojanja vojnih pravosudnih organa odlučujuću reč treba da daju Generalštab VJ i Savezno ministarstvo odbrane, a ako oni smatraju da su vojni pravosudni organi potrebni radi suzbijanja kriminaliteta unutar Vojske i jačanja vojne discipline, što sve doprinosi ostvarivanju borbene gotovosti Vojske, onda se takvo mišljenje mora respektovati i uvažavati. Ako se stane na stanovište da su oni potrebni, onda se može argumentovano raspravljati o obimu njihove nadležnosti i drugim pitanjima.