Mi smo u jednom ranijem članku rekli, u čemu se sastoji federalizam. Sada valja da vidimo, da li je on kod nas mogućan.

Od dva oblika federalizma, državni savez treba odmah ostaviti na stranu. To je jedan oblik koji pripada prošlosti. Moderni oblik federalizma, o kome jedino može biti pitanja da li je za nas, jeste savezna država.

Savezna država postaje, ako ne uvek, a ono u najviše slučajeva, na taj način, što se nekoliko samostalnih država ujedini u jednu novu. Ovakvo ujedinjenje pokazalo se potrebno naročito onda, kada je ista narodnost bila pocepana na nekoliko država, i kada se kod nje, usled jačanja i širenja narodnosne svesti, osetila težnja za stvaranjem jedne velike narodnosne države.

One države koje se sjedinjuju u saveznu državu, gube usled toga svoju samostalnost. Sa teorijskog gledišta, one, sa gubitkom samostalnosti, gube bitno obeležje države, ali ako, sa teorijskog gledišta, prestaju biti države, one, u praksi, zadržavaju svoju dotadašnju državnu organizaciju. Na primer, nemačke državice, posle obrazovanja Nemačke savezne carevine (1871), zadržale su svoje vladaoce, svoje ministre, svoje parlamente. Sva je razlika bila u tome što je ranije njihova vlast bila samostalna, a sada je imala nad sobom saveznu vlast.

Na taj način, u saveznoj državi postoje dve organizacije: organizacija nove, savezne države, i organizacije svih starih država koje su savezu prethodile. Kako postoje dve organizacije podjednako sposobne za vršenje državnih zadataka, to je sasvim mogućno podeliti državne zadatke između te dve organizacije. U prvim danima savezne države, savezu se ostavljaju samo oni zadaci čije se vršenje mora, u interesu državnog jedinstva, centralisati: vojska, spoljašnja politika, carine, novac, železnice, itd. Sve ostalo ostavlja se posebnim državama, koje imaju stariju, razgranatiju i izvežbaniju organizaciju od saveza, i koje su rade da svedu na što manju meru ono sužavanje svoje nadležnosti koje je postalo potrebno usled stvaranja saveza.

Iz ovoga izlazi, da savezne države najpre može biti tamo, gde se nekoliko država spojilo ujedno. Najpre se tu mogu državni zadaci podeliti na dve organizacije: jednu centralnu i jednu lokalnu, jer je tu lokalna organizacija jedna bivša državna organizacija, potpuno dorasla svima državnim zadacima.

Država SHS nije postala spajanjem nekoliko ranijih država. Ona je, istina, sastavljena od delova, ali ti delovi nisu svi bili države. Kraljevina Srbija bila je neosporno država. Kraljevina Crna Gora takođe, ali već za Crnu Goru ima da se primeti, da je bila dosta primitivna država, koja još nije posvedočila svoju sposobnost za zadatke moderne države. Što se tiče onih delova države SHS koji su do 1918. pripadali Austro-Ugarskoj, to su bile provincije a ne države (Bosna, čak, nije bila ni provincija, nego “potčinjena zemlja”; ili, kako su neki austrijski pravnici tvrdili, kolonija). Izuzetak bi imao da se učini za Hrvatsku. Njeni su pravnici uvek dokazivali da ona nije provincija nego država, i ova teza uzimana je ozbiljno i u stranom naučnom svetu. Ali, sve je ovo bila teorija; u praksi, Hrvatska je uživala jednu vrstu autonomije, koja je obuhvatala unutrašnju upravu, crkvu, školu i pravosuđe. Ovde nije potrebno ulaziti u bliže obeležavanje te autonomije; glavno je utvrditi fakt, da 1918. Hrvatska nije vršila sve zadatke jedne samostalne države, i nije bila za vršenje svih tih zadataka organizovana. Ma koliko da je u teoriji imala glavna obeležja jedne države, ona u praksi nije raspolagala svim aparatom jedne države.

Ukratko, od svih delova države SHS samo Kraljevina Srbija bila je potpuno organizovana moderna država. Savezna država predstavlja veći broj država koje su se jedna s drugom sjedinile. Prema tome, kod država SHS prvi uslov savezne države ne postoji. U saveznoj državi sastavljenoj od delova koji su ranije bili države, sasvim je mogućno ostaviti tim delovima da i dalje vrše pojedine državne zadatke. Ali, kako da se to učini u državi SHS, gde, izuzimajući Srbije, ostali delovi nisu ranije uživali pravu i potpunu državnu organizaciju, i sledstveno nemaju potrebnog iskustva i izvežbanosti za vršenje državnih zadataka?

* * *

Ako se mahnemo praznog teoretisanja o saveznoj državi, pa se zapitamo koji su činioci obezbedili, u praksi, uspeh velikih saveznih država - naći ćemo da su ti činioci bili ili jake centralisane partije ili hegemonija jedne jake vojničke države. Kod nas ni jedan ni drugi od ova dva činioca ne postoji, - i prema tome vrlo je neizvesno, da bi kod nas ogled sa federalizmom uspeo.

Tekst je objavljen 1920. godine