VEK ČASOPISA
“ARHIV ZA PRAVNE I DRUŠTVENE NAUKE”

Na Pravnom fakultetu u Beogradu, u Amfiteatru V je 21.9.2007. godine održana svečana akademija povodom sto godina od izlaženja časopisa “Arhiv za pravne i društvene nauke”.

Pred velikim brojem učesnika na skupu su govorili:

prof. dr Slobodan Perović, predsednik Udruženja Kopaoničke škole prirodnog prava;

prof. dr Branko Kovačević, rektor Beogradskog univerziteta;

prof. dr Mirko Vasiljević, dekan Pravnog fakulteta u Beogradu;

prof. dr Miodrag Orlić, predsednik Udruženja pravnika Srbije;

prof. dr Rajko Kuzmanović, predsednik Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske i Udruženja pravnika u privredi Republike Srpske;

prof. dr Zoran Rašković, dekan Pravnog fakulteta u Podgorici;

prof. dr Gale Galev, dekan Pravnog fakulteta u Skoplju i

prof. dr Branko Lubarda, aktuelni urednik časopisa “Arhiv za pravne i društvene nauke”.

Iz beseda uglednika na Akademiji kao i njihovih pismenih priloga javnost je saznala niz zanimljivih detalja iz bogate istorije (ali i budućnosti) koje donosimo u najsažetijem obliku, imajući pre svega podatke date od strane prof. dr Slobodana Perovića, prof. dr Mirka Vasiljevića, prof. dr Miodraga Orlića, aktuelnog urednika, prof. dr Branka Lubarde i drugih.

NAJSTARIJI I NAJUGLEDNIJI KOD NAS

Domaći i međunarodni ugled “Arhiva”, našeg najstarijeg časopisa za pravne i društvene nauke, izgrađen je na izvornim idejama i pravnim vrednostima, posebno u zlatnom periodu (do 1940. godine), dobu naših klasika prava, velikana naše pravne misli. “Arhiv” je nastao i razvijao se na ideji razvoja slobodne, kritičke misli, istine - nauke, jurisprudencije kao umeća dobrog i pravednog, odbrane filozofije prava, pravde kao ideje prava, razvoja društvenih nauka uopšte. “Arhiv” su održali ideal i vrednost pravednog zakona, metafizika nadzakonskog prava naspram zakonskog neprava, ideja vladavine prava i pravne države, ideja sistema podele vlasti i nezavisnog sudstva, sudije kao “žive pravde”, afirmacija prava i sloboda čoveka, ustavnost i zakonitost, negovanje evropskih pravnih vrednosti, posebno jednakosti u dostojanstvu, kao i očuvanje našeg pravnokulturnog i jezičkog identiteta. Objaviti rad u “Arhivu” bilo je i ostalo je pitanje akademskog i profesionalnog prestiža. Bez korišćenja tomova biblioteke “Arhiva” od oko 80 hiljada stranica u oko 500 svezaka, nezamisliv je rad monografskog karaktera u našoj pravnoj i drugim društvenim naukama.

STOŽER NAŠE PRAVNE KULTURE

Zbog svega toga, “Arhiv” za pravne i društvene nauke je stožer naše pravne kulture i baštinik naše pravne tradicije, dostojan sledbenik najistaknutijih pravnih spomenika od Nomokanona i Zakonika Stefana Dušana do Opšteg imovinskog zakonika. Vekom “Arhiva” mogle bi se ponositi i razvijenije pravne kulture, društva sa mirnijom istorijom od naše.

PREKO HILJADU SARADNIKA
I PLEJADA VELIKANA

U proteklih sto godina broj saradnika “Arhiva” premašio je hiljadu domaćih i stranih autora. Nezahvalno je iz plejade naših klasika prava izdvajati određena imena, ali ako bismo uzeli za merilo broj objavljenih članaka u “Arhivu”, neminovno je spomenuti Đorđa Tasića, Živojina Perića, Dragoljuba Aranđelovića, Slobodana Jovanovića, Nikodima Milaša, Miletu Novakovića, Jovana Đorđevića, Milana Bartoša, Tomu Živanovića, Radomira Lukića, Evgenija Spektorskog. U “Arhivu” su objavljivali svoje radove i takva imena kao što su Valtazar S. Marković, Aleksandar Solovjev. Vrednosti “Arhiva” značajno su doprineli i radovi istaknutih poslenika pravne misli iz Ljubljane - Metod Dolenc, Leonid Pitamic; iz Zagreba Bertold Ajzner, Ferko Čulinović, Stanko Frank, Ivo Krbek, Juraj Andraši. Posebnu vrednost čine prilozi saradnika iz velikih pravnih kultura, što svedoči o otvorenosti “Arhiva” evropskoj i svetskoj pravnoj misli i nauci: Đorđe del Vekio, Norberto Bobio, Mišel Vile, Žan Karbonier i mnogi drugi.

Urednici “Arhiva” svojevrsni su “znakovi pored puta” razvoja naše pravne nauke. Snažan doprinos u zlatnom periodu “Arhiva” dali su urednici: Kosta Kumanudi (Administrativno pravo), Dragoljub Aranđelović (Rimsko i Građansko pravo), Čedomir Mitrović (Crkveno i Bračno pravo), Mihailo Ilić (Administrativno pravo), Đorđe Tasić (Uvod u pravo). Urednike “Arhiva” karakteriše istaknuta akademska karijera, a dva urednika, na žalost, i tragična životna sudbina. Sudbinu žrtvovanja i stradanja našeg naroda i države tokom XX veka personifikuju tragične sudbine dva urednika “Arhiva” - profesora Đorđa Tasića i Mihaila Ilića, koji su stradali tokom okupacije za vreme Drugog svetskog rata (od Gestapoa), bez krivice i suđenja, za ideju slobode, braneći demokratsku Evropu od ideologije totalitarizma i militarizma.

PERIOD
POSLE DRUGOG SVETSKOG RATA

U periodu posle Drugog svetskog rata naše pravo i pravna nauka u dobroj meri gubi vezu sa eropskom pravnom naukom, a nova vlast - novi urednici cenzori, preuzimaju “Arhiv” od Pravnog fakulteta u Beogradu i uvode ideološku kontrolu nad Udruženjem pravnika Jugoslavije, koristeći autoritet “Arhiva” da bi, umesto izvornih ideja i neprolaznih pravnih vrednosti “Arhiva”, namesto ideje slobodne naučne misli i stvaralaštva, bila uspostavljena ideološka cenzura. Jednom od urednika “Arhiva”, Kosti Komanudiju, znalo se i suditi zbog izvornih ideja “Arhiva”, koje nisu mogle da se uklope u Prokrustovu postelju ideologije komunizma, odnosno ideje prava kao izraza volje vladajuće klase i ideje partijske države. Kad mu se nije moglo oduzeti sloboda naučne misli, oduzeta mu je sloboda kretanja u poznim godinama života. Sudbina “Arhiva” i sudbina Pravnog fakulteta u Beogradu tesno su povezani - niz istaknutih saradnika “Arhiva” udaljeni su sa Pravnog fakulteta, a ideološki damnatio memoriae je zahvatio i same velikane naše pravne misli. Ipak, i u ograničenim uslovima za razvoj pravne i društvenih nauka, postepeno se budila kritička pravna misao. Da pravna nauka i generacije talentovanih pravnika ne budu svedeni na sluškinju politike, u granicama mogućeg, dragocenim prozorima slobode i naučne misli, doprinosio je urednik sa nadjužim stažom - Jovan Đorđević (od 1963. do 1989).

RENESANSA

Do renesanse, vraćanja izvornim idejama - vodiljama i pravnim vrednostima “Arhiva” došlo je uporedo sa stvaranjem političkih i društvenih pretpostavki, zahvaljujući novoj Upravi udruženja pravnika, pod predsedništvom Slobodana Perovića, uz naročiti doprinos urednika “Arhiva” Miodraga Jovičića (1989-1988). Reafirmaciji izvornih ideja - vodilja “Arhiva” doprinosi i naredni urednik “Arhiva” Pavle Nikolić (1988-2003), koji oko “Arhiva” okuplja niz značajnih imena savremene evropske pravne misli. Aktuelni urednik nastoji da neguje i očuva sabornost saradnika u duhu Ulpijanove maksime da je misija pravnika u filozofiji pravde, zalaganja za istinu i suživot u miru.

OPTIMISTIČKI POGLED
NA BUDUĆNOST

S obzirom na to da je “Arhiv” bio časopis Pravnog fakulteta u Beogradu, potom Udruženja pravnika Jugoslavije, odnosno Udruženja pravnika Srbije i Crne Gore, a da je sada časopis Udruženja pravnika Srbije, aktuelni urednik prof. dr Lubarda za budući koncept časopisa ističe:

“Arhiv” je i do sada bio više nego časopis nacionalnog karaktera; stekao je ugled u regionalnim i evropskim okvirima. Istaknuta imena pravne misli iz Crne Gore, Republike Srpske (BiH), Makedonije, Hrvatske, imaju svoje priloge i u jubilarnom broju, čime je potvrđena naučna lojalnost “Arhivu”, koja je iznad državno-administrativnih podela. Upravo je međunarodni ugled “Arhiva” najbolja osnova za izvesnu transformaciju časopisa, kako bi od de facto časopisa međunarodnog (regionalnog) karaktera “Arhiv” to mogao postati i formalno-institucionalno. Budućnost “Arhiva” na početku drugog stoleća njegovog izlaženja zrači umnom sabornošću u novom državno-regionalnom kontekstu, ali u kontinuitetu izvornih ideja i evropskih i univerzalnih pravnih vrednosti, tako da mu uloga pijemonta stvaralaštva u oblasti pravnih društvenih nauka zasluženo pripada.

*   *   *

Svečana Akademija povodom stogodišnjeg jubileja “Arhiva”, koja ispunjava poslenike pravne misli ponosom i radošću, održana je 21. septembra ove godine, sa neskrivenom simbolikom upravo na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Svečana Akademija, uz promociju dva toma jubilarnog godišnjaka “Arhiva”, sa radovima izabranih autora iz prošlosti “Arhiva”, kao i priloga savremenih saradnika časopisa (svaki tom sa po 1200 stranica), je obeležena, u prisustvu uglednih zvanica i saradnika iz zemlje i inostranstva, prigodnim besedama i umetničkim programom Akademskog hora “Obilić” Akademskog kulturno-umetničkog društva “Branko Krsmanović”.

Priredio - Milan Milović,
dugogodišnji sudija Višeg trgovinskog suda