O VRSTAMA OPŠTIH PRAVNIH AKTA PRIVREDNIH DRUŠTAVA I NJIHOVOM STUPANJU NA SNAGU

Dr Bosa Nenadić,
sudija Ustavnog suda Srbije

Nekoliko napomena o opštim aktima privrednih društava

Šta se u našem važećem pravnom sistemu podrazumeva pod “opštim pravnim aktima privrednih društava” i koji su to sve akti nije uvek lako i jednostavno reći, jer takvog određenja nema izričito datog ni u jednoj pravnoj normi. Samo je za pojedine pravne akte koje donose privredna društva u Ustavu Republike Srbije, odnosno pojedinim zakonima, izričito označeno da su opšti akti. Tako, Ustav opštom formulacijom govori o “drugim opštim aktima” ili o “drugim propisima i opštim aktima”. Pri tom, ustavotvorac ne određuje, niti taksativno navodi akte koje smatra “drugim propisima i opštim aktima”, osim kolektivnog ugovora, kao opšteg akta sui generis.1 I u zakonima koji uređuju pravni položaj privrednih društava, odnosno preduzeća se izričito navode samo pojedini opšti akti privrednih društava. Međutim, postoji značajan broj akata privrednih društava za koje u propisima nije određeno da predstavljaju opšte pravne akte, te se u praksi, u ne malom broju slučajeva u postupku ocene ustavnosti i zakonitosti tih akata, susreće, kao prethodno pravno pitanje - pitanje da li osporeni pravni akt privrednog društva ima karakter opšteg pravnog akata.

S obzirom na to da u našem važećem pravnom sistemu nisu izričito određeni (utvrđeni) opšti akti privrednih društava, niti je u bilo kom važećem propisu bliže utvrđena forma i sadržina pravnog akta koji se ima smatrati tim aktima, u opredeljivanju pravne prirode pojedinog akta privrednog društva u svakom konkretnom slučaju, treba polaziti od sadržine, odnosno predmeta uređivanja datog akta i njegove forme. Kad je reč o sadržini, kao bitna obeležja opšteg akta, u pravnoj struci najčešće se navode: a) bezličnost i opštost njegovih normi, u tom smislu da se taj akt ne odnosi na jedno određeno lice ili određenu grupu lica, već da određene odnose uređuje na opšti način; b) stalnost, odnosno vremenska neodređenost, u tom smislu da se akt ne iscrpljuje jednom primenom na unapred određen slučaj, nego ostaje i posle te primene dok se ne izmeni ili ukine; c) opšteobaveznost, u tom smislu da ga se lica na koja se može primeniti ne mogu, na generalni način, unapred odreći, i dr. Opšti akti donose se u odgovarajućoj (pisanoj) formi, koja je određena nadležnošću za njihovo donošenje, postupkom donošenja i načinom materijalizacije, kao i karakterom promena koje ti akti treba da izvrše u pravnom poretku. Kratko rečeno, priroda svakog akta privrednog društva određena je njegovom sadržinom i formom, s tim da sadržina odnosa koji su predmet uređivanja opredeljuje formu akta kojim se ti odnosi uređuju. S obzirom na predmet ovog rada, treba reći da jedan opšti akt koji je donet od strane nadležnog organa privrednog društva i po postupku predviđenom za njegovo donošenje, postaje pravno perfektan i opšteobavezan, samo ako je na odgovarajući način objavljen i ako je stupio na snagu, jer je primena opšteg pravnog akta u našem pravnom poretku Ustavom uslovljena njegovim zvaničnim objavljivanjem i stupanjem na snagu (po isteku vacatio legis-a). Samo opšti pravni akt privrednog društva koji je stupio na snagu u skladu s Ustavom, može se primenjivati i proizvoditi pravno dejstvo erga omes.

Vrste opštih pravnih akata privrednih društava u našem pozitivnom zakonodavstvu

Za odgovor na pitanje koji akti privrednog društva čine opšte pravne akte u pravnom sistemu Republike Srbije, od značaja su, pre svega, odredbe Zakona o privrednim društvima i Zakona o radu, koje se neposredno ili posredno odnose na akte privrednih društava.2

Zakon o privrednim društvima3 nije odredio pravnu prirodu pojedinih akata privrednih društava, niti je za bilo koji akt privrednog društva izričito utvrdio da je opšti akt, odnosno da spada u opšte akte, osim posredno za statut akcionarskog društva. Uz to, zakonodavac u Zakonu o privrednim društvima nije dosledan u upotrebi pojma “pravni akt” privrednog društva, odnosno “opšti akt društva” već u pojedinim odredbama govori i o “pravnim aktima,” u drugim o “pravnim aktima i drugim dokumentima društva”, zatim o “aktima društva”, te “aktima i dokumentima društva”.4

Pojam “opšti akt” Zakon o privrednim društvima pominje samo u četiri odredbe i to: u dve odredbe Zakona koje se odnose na akcionarska društva i u dve odredbe koje imaju značenje prelaznih odredaba Zakona. U ovim odredbama Zakona utvrđeno je: prvo, da akcionarsko društvo raspoređuje dobit, pored ostalog, i za “statutarne rezerve i druge rezerve, ako ih društvo utvrdi opštim aktom” (član 215. stav 3. tačka 4. Zakona); drugo, da predsednik skupštine akcionara imenuje zapisničara, dva akcionara koja overavaju zapisnik i članove komisije za glasanje, ako osnivačkim aktom, statutom ili drugim opštim aktom društva nije drugačije određeno (član 288. stav 1. Zakona), ali ni tada ne određuje koji su to, osim statuta, drugi opšti akti društva; treće, da su postojeća preduzeća, dužna da svoje opšte akte i osnivačke ugovore usklade sa odredbama ovog zakona, u roku od dve godine od dana stupanja na snagu ovog zakona, ako ovim zakonom nije drugačije uređeno (452. stav 2. Zakona), četvrto, da će se postupak po prijavama donošenja opštih akata preduzeća u podnetom registru do dana stupanja na snagu ovog zakona okončati po odredbama propisa koji su bili na snazi u vreme podnošenja te prijave registru (član 454. Zakona).

Takođe, Zakon o privrednim društvima u delu koji se odnosi na delokrug organa privrednih društava, ne utvrđuje ko donosi opšte akte društva (izuzev statuta), što znači da je pitanje nadležnosti za donošenje opštih akata privrednih društava zakonodavac prepustio autonomnom uređivanju osnivača društva, odnosno samog privrednog društva. Podsetimo samo da je Zakonom o preduzećima za razliku od Zakona o privrednim društima, bilo utvrđeno da su “opšti akti preduzeća statut, pravilnik i odluka kojom se na opšti način uređuju određena pitanja, ako ovim zakonom nije drugačije propisano”. Osim toga prema odredbama Zakona o preduzećima, skupština preduzeća donosila je statut, poslovnik o svom radu i odlučivala o drugim pitanjima utvrđenim zakonom, osnivačkim aktom i statutom, a upravni odbor, pored ostalog, donosio je “opšte akte” koje nije donosila skupština društva.

Dakle, Zakon o privrednim društvima, ne sadrži posebne odredbe o opštim aktima privrednih društava, niti izričito utvrđuje vrstu tih akata, već neke od akata društava samo pominje, odnosno imenuje. S obzirom na to, s pravom se postavlja pitanje, koji su to, pored “statuta” drugi opšti akti (akcionarskih) privrednih društava.

Sagledavajući pravnu prirodu akata privrednih društava, po prirodi stvari, najpre treba poći od akta kojim se tvori samo privredno društvo.

Privredna društva se osnivaju osnivačkim aktom koji ima formu ugovora o osnivanju ili odluke o osnivanju. Analizom odredaba Zakona o privrednim društvima može se zaključiti da zakonodavac akt o osnivanju privrednih društava ne smatra opštim aktom. Naime, polazeći od Zakonom određene sadržine osnivačkog akta (član 11. Zakona) taj akt predstavlja u osnovi izjavu volje osnivača društva, odnosno svojevrsni obligacioni odnos koji je uspostavljen između osnivača, a koji se nakon registracije privrednog društva “transformiše u statusni odnos”. Ni prema preovlađujućem stanovištu u našoj pravnoj struci,5 i na njemu utemeljenoj praksi, osnivački akt se ne smatra opštim aktom. I Ustavni sud Srbije, u svojim brojnim odlukama izrazio je stav po kome osnivački akt ne predstavlja opšti akt u smislu člana 125. Ustava za čiju je ocenu ustavnosti i zakonitosti nadležan ovaj sud.6 Međutim, treba reći da je osnivački akt Zakonom o privrednim društvima dobio na svom značaju. To je jedini konstitutivni akt društva, i akt koji nakon osnivanja društva deluje ne samo na odnose između osnivača, već postaje osnovnim “izvorom prava u objektivnom smislu za odnose unutar društva i prema trećima”, i ima primat nad drugim aktima društva. U teoriji se smatra da je ovo mesto osnivačkog akta i u akcionarskim društvima, uslovljeno i time što je statut fakultativni opšti akt ovog društva. Iznosi se i mišljenje da je statutu akcionarskog društva prema Zakonu namenjeno prevashodno regulisanje “unutrašnjih odnosa u akcionarskom društvu”, pa stoga i “nije bitan za odnose s trećim licima”.7

Pored osnivačkog akta, ortačko i komanditno društvo, saglasno Zakonu o privrednim društvima, mogu imati i ugovor ortaka društva, društvo sa ograničenom odgovornošću i ugovor članova društva, a akcionarsko društvo i statut.8 Navedeni ugovor ortaka, odnosno članova društva, ne predstavlja opšti pravni akt, ni po svojoj formi a ni sadržini. Kao što se vidi, akcionarsko društvo je, pored javnih preduzeća koja obavezno imaju statut (ako se izuzmu društvena preduzeća, čiji je “životni vek ograničen” rokom iz Zakona o privatizaciji) jedini oblik privrednog društva u našem pravnom poretku koji može, a ne mora da ima statut. Naime, iz odredaba Zakona o javnim preduzećima i obavljanju delatnosti od opšteg interesa, kojim je uređen pravni položaj javnih preduzeća jasno sledi da javna preduzeća imaju statut koga donosi upravni odbor, i da je statut obavezni akt.9     

Statutom se prema Zakonu o privrednim društvima “bliže uređuje poslovanje i upravljanje društvom”, ali u Zakonu, za razliku od Zakona o preduzećima nema taksativnog određenja sadržine statuta, tj. navođenja pitanja koja se uređuju statutom kao opštim aktom akcionarskog društva. Zakonodavac potom, utvrđuje: da se statut sačinjava u pismenoj formi; da statut (kao i njegove izmene i dopune) donosi upravni odbor društva, ako osnivačkim aktom to pravo nije izričito dato skupštini; da se statut ne dostavlja uz prijavu za registraciju, pa tako i nema svojstvo konstitutivnog akta,10 te da se u slučaju neusklađenosti osnivačkog akta i statuta akcionarskog društva, primenjuje osnivački akt društva.11 Kada se sagledava pravna priroda i mesto statuta akcionarskog društva među aktima ovog društva, bez obzira na to što je statut akcionarskog društva Zakonom predviđen kao fakultativni akt, njemu je zakonodavac ipak pružio mogućnost da bude značajan i važan akt akcionarskog društva ako to žele osnivači društva. Tako je u brojnim odredbama Zakona utvrđeno da se određena pitanja “uređuju”, odnosno “mogu urediti osnivačkim aktom ili statutom”12 ili pak samo “statutom.” Primera radi, članom 285. Zakona utvrđeno je da se predsednik skupštine bira u skladu sa statutom društva, članom 303. Zakona da se broj članova upravnog odbora utvrđuje statutom društva; članom 334. Zakona da se mandat, prava i dužnosti i odgovornosti stručnog poveritelja utvrđuju statutom; članom 337. Zakona da se mandat sekretara otvorenog akcionarskog društva utvrđuje statutom. Pored toga, u više odredaba Zakona utvrđeno je da će se te odredbe supsidijerno primeniti, tj. da se primenjuju pod uslovom da “osnivačkim aktom ili statutom nije drugačije određeno”.13 Takođe, Zakonom je propisano da akcionari ili druga lica uživaju (ostvaruju) ili gube određena prava, ili da imaju određene obaveze u skladu “sa ovim zakonom, osnivačkim aktom i statutom,” odnosno u skladu sa “osnivačkim aktom i statutom” ili pak samo “u skladu sa statutom”.14 U pravnoj struci se stoga i dalje ističe, da je statut akcionarskog društva “hijerarhijski najviši opšti akt ovog društva, te da svi drugi opšti akti moraju biti u skladu sa njim (pravilnici, opšte odluke i dr.).15

Uređujući ovlašćenja skupštine članova društva s ograničenom odgovornošću Zakon o privrednim društvima kaže da skupština ovog društva, pored ostalog, odlučuje o donošenju “poslovnika o svom radu”, dok skupština akcionarskog društva donosi “pravila postupka skupštine”, čime zakonodavac u “popis” akata privrednog društva uvodi i navedene akte. I upravni odbor akcionarskog društva može doneti “poslovnik kojim bliže uređuje način svoga rada, osim ako to nije određeno osnivačkim aktom ili statutom društva.16

Za sagledavanje vrste pravnih akata privrednih društava, kao što je već pomenuto, u našem pozitivnom zakonodavstvu od značaja su i odredbe Zakona o radu.17 Privredna društva, kao poslodavci u smislu radnog zakonodavstva, donose sledeće akte: kolektivni ugovor, pravilnik o radu, pravilnik o organizaciji i sistematizaciji poslova i program rešavanja viška zaposlenih. Međutim, opštim aktima, zakonodavac u Zakonu o radu izričito označava samo kolektivne ugovore i pravilnik o radu, dok druga dva akta - pravilnik o organizaciji i sistematizaciji i program rešavanja viška zaposlenih nisu izričito označeni kao opšti akti. Naime, formulacija odredbe člana 8. stav 1. Zakona u kojoj je utvrđeno da “kolektivni ugovor i pravilnik o radu (u daljem tekstu: opšti akt) i ugovor o radu......” izazvala je u našoj pravnoj struci rasprave o tome da li je pravilnik o organizaciji i sistematizaciji, kojim se prema Zakonu utvrđuju organizacioni delovi kod poslodavca, vrsta poslova, vrsta i stepen stručne spreme i drugi posebni uslovi za rad na tim poslovima, koji nije pomenut u ovoj odredbi zakona opšti pravni akt ili nije. Preovlađuje stanovište da je pravilnik o organizaciji i sistematizaciji opšti pravni akt, bez obzira što nije pomenut u članu 8. Zakona, jer se ovim aktom na opšti način uređuju odnosi unutar privrednih društva. Na stanovištu po kome je pravilnik o organizaciji i sistematizaciji opšti pravni akt, temelji se i dosadašnja praksa Ustavnog suda Srbije. U prilog ovog stanovišta navodi se i to da je ovo akt koji utvrđuje opšta i obavezujuća pravila ponašanja, i koji deluje prema svim zaposlenim, kako u sadašnjosti tako i u budućnosti. Njegove norme se ne iscrpljuju jednom primenom, a njegovo je vremensko delovanje neograničeno, sve dok donosilac tog akta ne odluči drugačije. Norme ovog akta obavezujuće su za organ društva koji odlučuje o prijemu lica na rad, a odluke o zasnivanju radnog odnosa, kao i raspoređivanju zaposlenih, kao pojedinačni akti, temelje se na ovom aktu.18 O pravnoj prirodi programa rešavanja viška zaposlenih, u našoj pravnoj struci nema većeg sporenja, već postoji saglasnost da ovaj program, ni po formi, ni po sadržini, nije opšti pravni akt. I Ustavni sud Srbije stoji na stanovištu da pomenuti program nije opšti pravni akt, već predstavlja u osnovi akt odgovarajuće poslovne politike, i s tim u vezi skup mera i aktivnosti na obezbeđivanju zakonskih prava zaposlenih za čijim radom prestaje potreba zbog izvršenih organizacionih, tehnoloških ili drugih ekonomskih potreba u određenom pravnom licu, ali da je utvrđivanje tih prava i njihova zaštita uređena zakonom.19

U opšte pravne akte privrednih društava danas spada i opšti akt (pravilnik) o rešavanju stambenih potreba zaposlenih kojim se, u skladu sa Zakonom o stanovanju,20 uređuju uslovi, kriterijumi i postupak davanja zajmova i stanova zaposlenim u privrednom društvu. Zakonom o stanovanju, privredno društvo kao davalac stana, odnosno stambenog zajma, je ovlašćeno da svojim opštim aktom uredi pomenuta pitanja.

Imajući u vidu navedeno, može se konstatovati da iz odredaba Ustava i pomenutih zakona sledi da u opšte akte privrednih društava u našem pravnom sistemu spadaju: kolektivni ugovori, statut, pravilnik (o radu, o rešavanju stambenih potreba zaposlenih i dr.), ali da to mogu biti i drugi akti koje donose organi privrednog društva a kojima se na opšti način, u skladu sa zakonom, uređuju određeni odnosi (akt o organizaciji i sistematizaciji, odluke i dr.).

Objavljivanje i stupanje na snagu opštih akata privrednih društava po Ustavu i zakonima Republike Srbije

Opšti akti u našem pravnom sistemu, a time i opšti akti privrednih društava, smatraju se donetim okončanjem postupka donošenja akata u nadležnim organima, ali pravnu snagu ti akti mogu steći tek po objavljivanju. Donet, a neobjavljen opšti akt privrednih društava, ne može stupiti na snagu, a akt koji nije stupio na snagu na propisani način, ne može proizvoditi bilo kakvo pravno dejstvo, tj. pravne posledice. Dakle, objavljivanje je čin koji i opštim aktima privrednih društava, daje potpunu perfekciju, jer obezbeđuje da volja donosioca bude izražena i oblikovana kroz spoljne, svima dostupne i izvesne akte. Kako se danom objavljivanja propisa adresati na koje se odnosi, po pravilu, ne mogu na pravi način upoznati sa tim propisom, to je nužno da se ostavi određeno vreme u kome će doneti i objavljeni propis “čekati” na primenu. To vreme u kome objavljeni opšti akt “čeka” da se primeni, odnosno stupi na snagu jeste vacatio legis. Nakon proteka tog roka, pretpostavka je da su se subjekti na koje se propis odnosi upoznali sa njegovom sadržinom i da se po njegovom isteku propis može primenjivati.

Objavljivanje i stupanje na snagu “zakona, drugih propisa i opštih akata”, a time i opštih akata koje donose privredna društva, kao i vreme u kome opšti akt koji je zvanično objavljen “čeka” da stupi na snagu u Republici Srbiji jesu ustavne kategorije. Prema odredbama Ustava “zakon, drugi propis ili opšti akt stupa na snagu najranije osmog dana od dana objavljivanja, osim ako, iz naročito opravdanih razloga, nije predviđeno da ranije stupi na snagu” (član 120), s tim što “zakon, drugi propis ili opšti akt ne može imati povratno dejstvo”, sem što se “zakonom može odrediti da pojedine njegove odredbe, ako to zahteva opšti interes utvrđen u postupku donošenja zakona imaju povratno dejstvo” (član 121. st. 1. i 2).

Mada Ustav izričito ne nalaže da se zakoni, drugi propisi i opšti akti pre stupanja na snagu objavljuju, iz pomenute odredbe Ustava nedvosmisleno se može zaključiti da takva obaveza svakako postoji, tim pre što je stupanje na snagu opštih akata ustavotvorac izričito vezao za dan objavljivanja. U ostalom, tako je i naš zakonodavac razumeo ovu izričito nenapisanu ustavnu obavezu, pa je Zakonom o objavljivanju zakona, drugih propisa i opštih akata i o izdavanju “Službenog glasnika Republike Srbije” ta obaveza izričito utvrđena.21 Zakon je bliže uredio način objavljivanja zakona i drugih propisa republičkih organa i organizacija, dok je uređivanje načina i postupka objavljivanja opštih akata drugih donosilaca u Zakonu izostalo, odnosno “prepušteno” autonomnom uređivanju njihovih donosilaca. Zakon samo upućuje da će autonomne pokrajine, jedinice lokalne samouprave, preduzeća, ustanove i druge organizacije, a to znači i privredna društava, urediti način i postupak objavljivanja opštih akata koje donose.22

U našem važećem zakonodavstvu, dakle pitanje načina objavljivanja opštih akata nije celovito, a ni jednobrazno uređeno te ako se izuzme upućujuća odredba člana 1. stav 3. Zakona o objavljivanju, nema odredaba zakonskog ranga o tome gde se i kako objavljuju opšti akti privrednih društva. S tog postoji i veliko šarenilo u pogledu uređivanja ovog pitanja od strane privrednih društava, pa se tako način objavljivanja opštih akata ovih pravnih lica uređuje njihovim osnivačkim aktom, statutom ili drugim opštim aktom. Pri tome, postupak objavljivanja opštih akata, po pravilu, nije bliže i potpunije uređen, već se samo na uopšten način propisuje da se opšti akti društava objavljuju “u glasilu” društva, odnosno isticanjem “na oglasnoj tabli” ili “dostavljanjem svim zainteresovanim” i sl. Međutim, nije mali broj privrednih društava koja uopšte nisu propisala način objavljivanja svojih opštih pravnih akata.

U praksi se opšti pravni akti privrednh društava najčešće objavljuju na dva načina: u glasilu tog društva ili isticanjem na oglasnim tablama društva. Objavljivanjem opštih akata u glasilu privrednog društva, odnosno isticanjem na oglasnoj tabli, ili na drugi propisani način vrši se njihovo zvanično objavljivanje, čime se daje autentičan tekst propisa i isključuje bilo kakva sumnja kako njihov tekst tačno glasi.23 Zbog postojanja fikcije poznavanja propisa i drugih opštih akata obaveza je privrednog društva kao donosioca, da objavljivanjem tih akata i ostavljanjem određenog roka za upoznavanje sa tim aktima pre njihovog stupanja na snagu, stvori realnu mogućnost da se svako na koga se ti akti odnose može upoznati sa sadržinom akata i to za sve vreme njihovog važenja.24

Kako Zakonom o objavljivanju zakona, drugih propisa i opštih akata pitanje načina i postupka objavljivanja opštih akata preduzeća nije uređeno, to je ono, po našem mišljenju, moglo biti predmet uređivanja Zakona o privrednim društvima. Međutim, Zakon o privrednim društvima, ne samo da ne sadrži odredbe o objavljivanju akata privrednih društava, već utvrđuje određena rešenja o stupanju na snagu, odnosno pravnom dejstvu ovih akata koja se, po našem mišljenju, mogu ozbiljno dovesti u pitanje sa stanovišta njihove saglasnosti s Ustavom. Tako je u članu 186. stav 4. Zakona utvrđeno da “statut akcionarskog društva, kao i njegove izmene i dopune proizvode pravno dejstvo prema akcionarima od dana njegovog donošenja, ako statutom drugačije nije određeno”. To znači da je danom donošenja statut i stupio na snagu. U pravnoj struci iznosi se i mišljenje da se statut akcionarskog društva i ne objavljuje.25 Međutim, navedeno rešenje, po našem mišljenju, nije utemeljeno u članu 120. Ustava, jer Ustav ne dozvoljava nikakav izuzetak u odnosu na čin objavljivanja bilo kog opšteg akata, a time ni statuta akcionarskog društva za koga iz zakona jasno sledi da je opšti akt. Uz to, o retroaktivnoj primeni opštih akata privrednog društva ne može biti ni govora, s obzirom na jasnu odredbu člana 121. Ustava.

Odluke skupštine članova društva sa ograničenom odgovornošću su prema članu 151. stav 2. Zakona “punovažne od dana donošenja, ako osnivačkim aktom ili ugovorom članova društva nije drukčije određeno,26 dok odluka skupštine akcionara, prema članu 299. Zakona stupa na snagu danom donošenja, osim u slučaju da je u odluci određen drugi datum ili kad zakon izričito uređuje da odluka stupa na snagu kad se registruje i objavi, u kom slučaju je, dan registrovanja odnosno njenog objavljivanja dan stupanja na snagu.27 I u odredbi člana 319. stav 4. Zakona utvrđeno je da “odluke upravnog odbora akcionarskog društva stupaju na snagu danom donošenja”. Ukoliko bi se navedene odredbe Zakona odnosile i na odluke skupštine i upravnog odbora kao opšte akte privrednog društva, te odredbe bi bile višestruko ranjive sa stanovišta njihove ustavnosti, jer svojom sadržinom i te kako tangiraju ne samo ustavne principe o objavljivanju i stupanju na snagu opštih akata, već i princip zabrane retroaktivnog dejstva opštih akata. Naše je stanovište da se navedene odredbe Zakona mogu odnositi samo na odluke kao pojedinačne pravne akte i akte poslovne politike i upravljanja društvom, a ne i na opšte pravne akte društva. U suprotnom one bi morale biti podvrgnute oceni ustavnosti, jer ono što jasno sledi iz odredbi člana 120. Ustava jeste, da Ustav ne dopušta mogućnost da bilo koji opšti akt, a time i opšti pravni akt privrednih društava stupi na snagu pre objavljivanja, niti omogućava da se odredbe o skraćivanju opšteg vacatio legis u praksi tumače i primenjuju ekstenzivno, a najmanje da opšti akt privrednog društva može imati povratno dejstvo. Međutim, ima i mišljenja da propis može stupiti na snagu i pre objavljivanja, odnosno danom donošenja, kao i da pri propisivanju kraćeg vacatio legis donosilac akta ima potpunu, tj. apsolutnu slobodu. Ovo shvatanje našlo je svoj izraz u završnim odredbama ne samo pojedinih propisa i opštih akata, već i zakona, u kojima je utvrđivano da ti akti stupaju na snagu, odnosno proizvode pravno dejstvo danom donošenja. Da li je i sâm Zakon o privrednim društvima u pomenutim odredbama “uređujući” “stupanje na snagu” odluka organa privrednog društva, odnosno njihovo “pravno dejstvo” pošao od navedenog stanovišta ili ne, pitanje je koje traži posebno sagledavanje. Ovom prilikom nećemo bliže ulaziti u probleme koji nastaju u vezi s utvrđivanjem momenta stupanja na snagu navedenih akata ali ukazujemo da principi ustavnosti i pravne sigurnosti, a posebno princip po kome neznanje propisa ne opravdava (a koji u svojoj osnovi polazi od pravne fikcije da su propisi poznati), svakako zahtevaju uvek, odnosno bez izuzetka traže da propis bude “zvanično” objavljen i da momenat objavljivanja propisa mora prethoditi momentu njegovog stupanja na snagu, tj. primene. Ustavna mogućnost da opšti akt stupi na snagu u roku kraćem od standardnog vacatio legis ne može značiti mogućnost stupanja na snagu, odnosno primene propisa pre njegovog objavljivanja. Pri tome, navedena mogućnost najmanje može značiti da bilo koji opšti akt, a time i opšti akt privrednog društva može imati povratno dejstvo, jer je ta zabrana izričito utvrđena u pomenutoj odredbi člana 121. Ustava.

O pravnoj sudbini opštih akata privrednih društava i drugih pravnih lica koji nisu objavljivani na ustavom propisani način iznose se različita mišljenja. I naši ustavni sudovi su različito postupali kada su u pitanju zahtevi za ocenjivanje ustavnosti i zakonitosti opštih akata koji nisu objavljeni. Tako je Ustavni sud Srbije ocenjivao ustavnost i zakonitost opštih akata koji nisu objavljeni i koji nisu stupili na snagu saglasno Ustavu, samo pod uslovom da su ti akti primenjivani.28 Međutim, od 2003. godine Sud stoji na stanovištu da “opšti akt koji nije objavljen, nije stupio na snagu u skladu s Ustavom i ne proizvodi pravno dejstvo”.29 Savezni ustavni sud je imao ujednačenu praksu, i po shvatanju ovog suda opšti akt koji nije objavljen na način utvrđen ustavom nema pravnu snagu da bi se primenjivao kao opšti akt i ne može proizvoditi pravno dejstvo. Sledstveno ovom stavu Sud je zahteve za ocenu ustavnosti i zakonitosti takvih akata odbacivao.30

Opšti vacatio legis u ustavnom sistemu Srbije i “naročito opravdani razlog” za jegovo skraćivanje

Vacatio legis u ustavnom sistemu Srbije opredeljen je, kao što je već rečeno, na opšti način, tako da se odredba člana 120. Ustava o ovom institutu odnosi na sve opšte pravne akte bez obzira na njihovu sadržinu i formu, pa time i opšte akte privrednih društava. Ustavotvorac je utvrdio da vreme čekanja zakona, kao i svih drugih propisa i opštih akata, a time i opštih akata privrednih društava iznosi sedam dana, s tim što je omogućio da taj rok uvek može biti i duži od sedam dana, a kraći samo pod određenim uslovima.31

S obzirom na to da je ustavni princip da vacatio legis u opštem ili standardnom obliku u pravnom sistemu Srbije iznosi sedam dana, tako bi i opšti akti privrednih društava, po pravilu, imali stupati na snagu istekom sedmog dana od dana objavljivanja. Ako donosilac akta proceni da taj period treba da bude duži, on to može uvek da učini i u tom slučaju on nema obavezu da to posebno obrazlaže, niti da u postupku donošenja akta utvrđuje razloge za produženje opšteg vacatio legis. Dužina vacatio legis svakog konkretnog opšteg akta privrednog društva treba da zavisi od više faktora: od karaktera i značaja akta, sadržine i obima promena koje on donosi, ciljeva koji se žele ostvariti njegovim donošenjem i dr. Pri određivanju dužine opšteg akta “vremena čekanja” propisa, donosilac procenjuje koji je to period u kome se adresati na koje se propis odnosi mogu upoznati sa njegovom sadržinom i nakon čijeg isteka propis može stupiti na snagu. Treba napomenuti da naš Ustav pruža mogućnost da u pojedinim situacijama vacatio legis može i izostati, ali ako za to postoje “naročito opravdani razlozi”. To su oni slučajevi kada opšti akt može stupiti na snagu danom objavljivanja, odnosno kada se objavljivanje i stupanje na snagu stiču u istom danu, ali i ne pre zvaničnog objavljivanja.

Dakle, pomenuta ustavna rešenja, ustanovljavaju obavezu objavljivanja svih opštih akata, i opšti princip po kome propisi stupaju na snagu najranije osmog dana od dana objavljivanja, ali omogućavaju da se rok za stupanje na snagu propisa uvek može odredi i u dužem trajanju, a u kraćem trajanju od opšteg vacatio legis samo izuzetno, pod Ustavom utvrđenim uslovima. Naime, kako ustavotvorac traži da se uvek obezbedi razuman rok za stupanje na snagu opšteg akta - rok od najmanje sedam dana od dana objavljivanja, za skraćivanje tog roka po Ustavu moraju postojati posebni, naročiti razlozi. Tako su i organi privrednog društva, kao donosioci opštih akata, Ustavom ograničeni i ne mogu potpuno autonomno određivati da opšti akti koje oni donose stupaju na snagu “preko noći”.

Nije sporno da iz odredbe člana 120. Ustava sledi da se pojam “naročito opravdani razlozi” ne može shvatiti ekstenzivno. Navedeno rešenje se, takođe, ne može smatrati ustavnim osnovom po kome nadležni organ privrednog društva može uvek, kad god to “želi”, da skrati vacatio legis, zapisujući to u završnoj odredbi konkretnog akta. Ustavno ustanovljenje “naročito opravdanog razloga”, kao jedne vrste kriterijuma kad se može odstupiti od opšteg vacatio legis, govori da se ovaj institut mora restriktivno koristiti, ne samo kad postoji po oceni donosioca propisa neki razlog za to, već taj razlog mora biti opravdan, i to ne bilo kojim interesom, već “naročitim”, tj. višim interesom koji je vrednije dobro nego što je to pravo onih na koje se opšti akt odnosi da se, u ustavom određenom roku upoznaju sa njegovim sadržinom.

Ustavotvorac traži od svakog donosioca opšteg akta, bez izuzetka a time i od privrednog društva, da se za odstupanje od ustavnog principa po kome propisi stupaju na snagu najranije osmog dana od dana objavljivanja, u svakom konkretnom slučaju utvrdi postojanje naročito opravdanih razloga - razloga koji imaju veći društveni značaj i težinu od prava zainteresovanih da se u razumnom roku (od najmanje sedam dana) upoznaju sa sadržinom novih opštih akata pre njihovog stupanja na snagu. Njihovo utvrđivanje od strane donosioca propisa mora biti suštinsko, te se u postupku donošenja propisa mora precizno reći u čemu se taj razlog ogleda. Dakle, ustanovljavajući princip izražen u članu 120. Ustava, ustavotvorac je procenio da je subjektima na koje se propis odnosi nužno ostaviti najmanje sedam dana za upoznavanje sa novim propisom po njegovom objavljivanju, te stoga uvek kada se utvrđuje kraći vacatio legis, od opšteg vacatio legis, ustavotvorac pretpostavlja nužnim da se u postupku donošenja bilo kog propisa i opšteg akta, pa time i opštih akata privrednih društava, utvrde stvarni “naročito opravdani razlozi”. Ti razlozi za ranije stupanje na snagu opštih akata privrednih društava, moraju biti suštinski i stvarni (npr. da se jedino tako mogu ostvariti ciljevi koji se žele postići donošenjem konkretnog akata, ili kad to nalažu posebne okolnosti u privrednom društvu ili njegovom okruženju i sl.).

Iz iznetog sledi, da je navedeni ustavni uslov za skraćenje vacatio legis, tj. “naročito opravdan razlog” jedno kvalitativno, a ne samo formalno ograničenje.32 Da nije tako, ustavotvorac bi utvrdio da “propisi stupaju na snagu osmog dana od dana objavljivanja, ako tim propisom nije drukčije određeno”. Tako bi dužina vacatio legis, u svakom konkretnom slučaju, bila isključivo stvar “ničim ograničene volje” donosioca propisa. Međutim, po Ustavu nije tako. Ovakvo ustavno rešenje bi, za svoju posledicu u praksi privrednih društava, moralo imati i svoj kvantitativni izraz, u izuzetno malom broju opštih akata koji su stupili na snagu pre isteka roka od sedam dana od dana objavljivanja.

Objavljivanje, stupanja na snagu i vacatio legis opštih akata u praksi privrednih društava

Čin objavljivanja vrši se posle, usvajanja opšteg akta od strane nadležnog organa privrednog društva i potpisivanja od strane donosioca. Objavljivanje opštih akata privrednih društava, u našoj praksi je krajnje pojednostavljeno i svodi se, sem retkih izuzetaka, na njeno formalno ispunjenje, a često izostaje i to.

Vacatio legis se, po pravilu, izričito određuje u završnoj odredbi svakog konkretnog akta. Vacatio legis u nomotehničkom pogledu određuje se na različite načine, a najčešće u odnosu na dan objavljivanja. Jedan od načina na koji se određuje vacatio legis u našoj praksi (mada ne tako često), jeste i tzv. kalendarsko utvrđivanje, pa se tako u završnoj odredbi akta utvrdi tačan datum njegovog stupanja na snagu. Sa formalnog stanovišta ovo je način koji bi trebalo više koristiti u praksi, jer on precizno utvrđuje vacatio legis, tako da vreme čekanja usvojenog i objavljenog propisa na primenu traje od dana njegovog objavljivanja do dana određenog za stupanje na snagu. Otuda se dan početka primene propisa u ovom slučaju utvrđuje bez ikakve dvojbe. Takav način mogao bi se smatrati racionalnim i celishodnim, pod pretpostavkom da tako određen rok obezbeđuje ustavom utvrđeni opšti vacatio legis od najmanje sedam dana. U praksi ima i primera da je stupanje na snagu, odnosno primena opšteg akata privrednog društva vezano za neki događaj, npr. za finansijsku sposobnost privrednog društva.33 Tako određen dan primene propisa imao je karakter svojevrsnog uslova, čije je ispunjenje bilo teško precizno ustanoviti. U praksi privrednih društava sreću se i opšti akti koji uopšte ne sadrže odredbe o stupanju na snagu. Takvi propisi, stupaju na snagu osmog dana od dana objavljivanja, jer je to opšti ustavni princip utvrđen u članu 120. Ustava čija se primena uvek podrazumeva ako donosilac akta to izričito ne utvrdi ili ne odredi neki drugi rok. Međutim, u realnosti se često postupalo drugačije, pa su ti propisi primenjivani od dana objavljivanja, pa i dana donošenja.

O tome kako su se u praksi privrednih društava ostvarivale navedene ustavne odredbe o objavljivanju i stupanju na snagu opštih akata, kao i odredbe statuta i drugih akata privrednih društava kojima je uređeno to pitanje, najbolje govore same završne odredbe opštih akata privrednih društava o stupanju na snagu.34 Uvidom u veći broj statuta i pravilnika privrednih društava, kao i kolektivnih ugovora, koji su osporavani pred Ustavnim sudom sledi da su u našoj normativnoj praksi, u posmatranom periodu, preovladavali propisi u kojima je dan stupanja na snagu određivan u odnosu na dan donošenja ili objavljivanja. Međutim, ono što posebno zabrinjava jeste da odredbe člana 120. Ustava o opštem, standardnom vacatio legis, po kojim opšti akti stupaju na snagu najranije osmog dana od dana objavljivanja, u praksi privrednih društava nisu doživele očekivanu afirmaciju. Veliki je broj propisa koji su stupili na snagu danom donošenja, objavljivanja ili narednog dana od dana objavljivanja, i to je način koji je u posmatranom periodu preovladavao, i ako iz Ustava nedvosmisleno sledi da bi takav način stupanja na snagu trebao biti izuzetak. Broj predstavki podnetih Ustavnom sudu i drugim nadležnim organima zbog stupanja propisa privrednih društava na snagu “preko noći”, najbolje pokazuje odnos zaposlenih i drugih zainteresovanih lica prema takvoj praksi. Primera radi, u periodu od 1999. do 2005. godine, Sud je doneo preko 50 odluka o utvrđivanju neustavnosti odredaba opštih akata preduzeća u kojima je utvrđeno njihovo stupanje na snagu, odnosno primena na način suprotan Ustavu.35

Utvrđivanjem da propis stupa na snagu danom objavljivanja (koji se najčešće poklapao sa danom donošenja) što je preovlađujuća praksa kod naših privrednih društava, isključuje se postojanje vacatio legis i istovremeno prihvata pravna fikcija da je propis objavljen u 0,00 časova onog dana koji je označen kao dan objavljivanja, što je u suprotnosti sa osnovnim načelima pravne države da pravni sistem mogu činiti samo propisi koji su objavljeni, te ustavnim principom da propisi deluju pro futuro i da opšti akti ne mogu imati povratno dejstvo. Rešenja o stupanju na snagu propisa danom objavljivanja u praksi su izazivala, pored ostalog, dilemu da li je momenat objavljivanja nastao početkom, u toku ili istekom tog dana. Dan objavljivanja propisa, prema shvatanju koje je kod nas prihvaćeno, obuhvata vreme od 0,00 do 24,00 časa tog dana, što znači da se radnja objavljivanja faktički može izvršiti u svakom trenutku koji je obuhvaćen ovim vremenom. Stoga, stupanje propisa na snagu danom objavljivanja, uz navedenu pravnu fikciju, ugrožava osnovna načela vladavine prava, a pre svega, načelo pravne sigurnosti. To u suštini negira i objektivnu potrebu za postojanjem određenog vremena nužnog za upoznavanje sa rešenjima koja su sadržana u novim propisima. Trenutak objavljivanja propisa istog dana kad propis stupa na snagu je faktičko pitanje koje je teško utvrditi, i vezivanje stupanja na snagu propisa za taj dan, po pravilu, ima za posledicu retroaktivnu primenu propisa u celini, što je suprotno Ustavu. Naime, u navedenom slučaju moguće je da se takav propis primeni i na događaje i radnje koje su nastale u vreme, odnosno u delu dana kad opšti akt još nije bio ni objavljen uprkos ustavnoj zabrani retroaktivne primene opštih akata. Drugim rečima, izneta rešenja o stupanju na snagu opštih akata, bi mogla imati za posledicu retroaktivnu primenu tih propisa, jer je kod nas prihvaćeno shvatanje da propis koji stupa na snagu danom objavljivanja može da se primenjuje i od 00,00 časova toga dana. Otuda se autor ovog teksta, zalaže za promenu ovog stanovišta u praksi, kako propisi koji stupaju na snagu danom objavljivanja ne bi imali povratno dejstvo. Smatramo da bi trebalo prihvatiti stanovište da se ti propisi mogu primenjivati tek od navršena 24 časa tog dana, kao što je to na primer slučaj i u Nemačkoj, u kojoj je to i izričito propisano. Za primenu ovakvog stanovišta i u našoj praksi trebalo bi da se zdušno založi i naša pravna struka, jer ovo stanovište, sa svoje strane u većoj meri vodi afirmaciji ustavnih principa o objavljivanju i stupanju na snagu propisa - a dosledna primena ovih principa vodi pravnoj sigurnosti.

Određivanje stupanja na snagu velikog broja opštih akata privrednih društava danom njihovog donošenja, odnosno danom objavljivanja pokazuje da nadležni organ privrednih društava kao donosioci opštih akata, nisu ulazili dublje u smisao i ciljeve ustavnih normi o objavljivanju i stupanju na snagu propisa. Najčešće se, samo uz put, odnosno na dosta formalan i paušalan način ukazivalo da postoje razlozi za ranije stupanje na snagu propisa. Ustavni sud je često utvrđivao da završne odredbe opštih akata preduzeća u kojim je utvrđeno da opšti akt “stupa na snagu danom objavljivanja ili narednog dana” nije u saglasnosti s Ustavom, jer je našao da u postupku donošenja ovih akata, ni na koji način nije utvrđeno postojanje “naročito opravdanih razloga” za skraćivanje opšteg vacatio legis. Kada su u pitanju opšti akti preduzeća koji su stupali na snagu u roku kraćem od sedam dana, Ustavnom sudu je u postupku ocene ustavnosti, najčešće dostavljan odgovor od strane donosioca, uz tvrdnju da su razlozi za to “izneti” u postupku donošenja akta. Međutim, uz takvu tvrdnju Sudu najčešće nije dostavljana dokumentacija iz koje bi to bilo i vidno (npr. beleške ili zapisnik sa sednice na kojoj je akt usvajan), već je Sud često poklanjao veru “goloj” tvrdnji donosioca tih akata.36

Kratko rečeno, u praksi je često izostajao čin objavljivanja opštih akata privrednih društava, a posebno je izostajalo suštinsko utvrđivanje postojanja “naročito opravdanih razloga” za skraćivanje opšteg vacatio legis.37 Navedena praksa pretvorila je Ustavom utvrđen izuzetak o mogućnosti skraćivanja vacatio legis u pravilo i time dovela u pitanje smisao ustavnih principa utvrđenih u članu 120. i 121. Ustava, a pre svega, pravnu sigurnost i obavezu nadležnih organa privrednih društava, kao donosilaca propisa, da zvanično objave opšti pravni akt i da pruže realnu mogućnost da se svi oni na koje se on odnosi upoznaju sa njegovom sadržinom, jer je to je njihovo Ustavom zajamčeno pravo.

   Protivustavno utvrđivanje retroaktivne primene opštih akata privrednih društava

Opšti je pravni princip da se propisi primenjuju pro futuro, tj. na događaje i situacije koje nastaju posle njihovog objavljivanja i stupanja na snagu. U skladu sa ovim principom je i stav da opšti pravni akti mogu stupiti na snagu najranije danom objavljivanja i da ne mogu imati povratno dejstvo. Pravilo o apsolutnoj zabrani povratne snage zakona i drugih propisa dosta dugo je bilo neprikosnoveno i shvatano kao postulat pravne države i uslov ustavnosti i zakonitosti u jednoj zemlji. No, pravna nauka i struka ima danas jedan relativistički stav prema apsolutnoj zabrani povratne snage propisa, a koja se ogleda u tome, da izuzetno, pod određenim uslovima samo, pojedine odredbe propisa mogu imati povratno dejstvo, tj. da se pojedine odredbe novog propisa mogu primeniti i na pravne odnose i fakta koja su nastala pre njegovog stupanja na snagu, pod uslovom da to traži opšti društveni interes.38 Otuda princip o dejstvu propisa pro futuro danas trpi i odgovarajući izuzetak i u našoj praksi, koji se ogleda u određenoj primeni principa retroaktivnosti, ali veoma restriktivnoj, pa tako, saglasno članu 121. Ustava samo “pojedine odredbe zakona mogu imati povratno dejstvo”. To znači da odredbe ni jednog drugog opšteg akta ne mogu imati povratno dejstvo, pa ni opšteg akta privrednog društva.

Kada je u pitanju ustavna zabrana retroaktivnosti opštih akata, pa time i opštih akata privrednih društava utvrđena u članu 121. Ustava, treba konstatovati da se ovaj ustavni princip nije dosledno poštovao u praksi privrednih društava. Naime, i pored izričite ustavne odredbe da samo pojedine odredbe zakona mogu imati povratno dejstvo, i u proteklom periodu preduzeća su često donosila opšte akte čije se dejstvo prostiralo unazad. Analiza pokazuje da nije tako mali broj akata privrednih društava sa završnom odredbom u kojoj je utvrđivana retroaktivnost; kao i da se sa retroaktivnom primenom ponekad nije išlo daleko u prošlost (već samo nekoliko dana ili pak meseci) i sl.39 O tome sa svoje strane, govori i broj predstavki upućenih Ustavnom sudu Srbije i broj kasirajućih odluka Suda.40 Interesantno je i to, da nije retka pojava da su neki akti privrednih društava, koji su osporavani pred Sudom po pravilu, sadržali odredbe o stupanju na snagu na jedan od načina koji je u skladu sa Ustavom, ali su istovremeno u toj istoj odredbi predviđali i primenu tog akta unazad, čime se samo stvarao, odnosno ostavljao privid korektnog normiranja, a radi se o protivustavnom utvrđivanju važenja opštih akata.

Iz ustavnih odredaba koje se odnose na objavljivanje i stupanje na snagu zakona, drugih propisa i opštih akata, jasno sledi obaveza svih donosilaca opštih akata, pa i privrednih društava da se opšti akti koje oni donose, moraju prethodno zvanično objaviti, i stupiti na snagu u skladu s Ustavom, da bi bili pravno perfektni, i da bi mogli da počnu da se primenjuju tj. proizvode pravno dejstvo. Međutim, dosadašnja praksa, pokazuje da opšti akti privrednih društava često nisu objavljivani na propisani način i da njihov vacatio legis nije određivan u skladu sa odredbama člana 120. Ustava Srbije, te da nisu retki ni opšti akti privrednih društava u kojima je određivana njihova retroaktivna primena u celini ili pojedinih odredaba tih akata. Opšti vacatio legis, kao institut utvrđen Ustavom, u praksi privrednih društava skoro da je “nestao”, jer je vreme čekanja na primenu donetih propisa često izostajalo ili pak svođeno na samo nekoliko sati.

Uzroci olakog prihvatanja neustavnih rešenja o stupanju na snagu, odnosno pravnom dejstvu opštih akata u našoj normativnoj praksi su brojni, a njihovo bliže sagledavanje prevazilazi karakter i obim ovog rada. Ono što je sigurno, jeste da su rešenja Ustava o opštem vacatio legis u praksi savremene Srbije uveliko izgubila svoja osnovna svojstva i ciljeve. Ove odredbe u praksi privrednih društava su dovedene do toga da je najveći broj propisa u periodu nakon donošenja Ustava, stupao na snagu danom donošenja, odnosno danom usvajanja ili pak danom objavljivanja, a brojni propisi su imali i retroaktivno dejstvo. Nepoštovanje ustavnih principa i zahteva o objavljivanju i stupanju na snagu opštih akata od strane bilo kog organa pa i organa privrednih društava je svakako ponašanje suprotno Ustavu za koje bi se morala snositi i sankcija, tim pre što bez zvaničnog objavljivanja propisa i ostavljanja primerenog, odnosno razumnog roka za stvarno upoznavanje svih zainteresovanih sa propisima (od momenta njihovog objavljivanja do stupanja na snagu) nema pravne sigurnosti, niti efikasne primene propisa.

_______________

1   Videti član 125. stav 1. tačka 2. Ustava u kome stoji da Ustavni sud, pored ostalog, odlučuje o saglasnosti “kolektivnih ugovora kao opštih akata ..... sa zakonom i drugim republičkim propisom”.

2   I zakoni kojim se uređuje pravni položaj drugih privrednih subjekata (banaka i drugih finansijskih organizacija, društava za osiguranje, agencija i sl.), sadrže odredbe o pojedinim opštim aktima ovih subjekata, ali ne i izričito određenje koji su to sve opšti pravni akti tih subjekata. Vid. čl. 41, 43, 45. i 50. Zakona o bankama i drugim finansijskim organizacijama ili čl. 20. i 58. Zakona o osiguranju (“Službeni glasnik RS”, br. 55/04 i 61/05).

3   Videti Zakon o privrednim društvima (“Službeni glasnik RS”, broj 125/04), koji je stupio na snagu 30. novembra 2004. godine. Danom stupanja na snagu ovog zakona prestao je da važi Zakon o preduzećima iz 1996. godine, osim pojedinih odredaba tog Zakona koje su utvrđene u odredbi člana 456. Zakona o privrednim društvima, a koje ostaju na snazi do isteka rokova za privatizaciju utvrđenih Zakonom kojim se uređuje privatizacija.

4   Videti npr. odredbe čl. 174, 208, 209, 342, 343, 344. i 450. Zakona o privrednim društvima.

5   O pravoj prirodi osnivačkog akta vid. I. Jankovec, Privredno pravo, Beograd, 2001, str. 43-49 i d., M. Vasiljević, Komentar Zakona o preduzećima, Beograd, 1996, str. 114. i B. Nenadić, Akti o osnivanju privrednih društava i kontrola njihove ustavnosti i zakonitosti, Pravo i privreda, br. 5-8/2004, str. 126. i d.

6   Vid. o tome opširnije B. Nenadić, op. cit., str. 135. i d.

7 M. Vasiljević, Vodič kroz Zakon o privrednim društvima, Beograd 2004. str. 268.

8 Videti član 7. st. 1. i 5. Zakona. Ovi akti, uključiv i statut akcionarskog društva, po mišljenju M. Vasiljevića nisu “relevanti za odnose društva i trećih lica već samo za odnose unutar društva (eventualno i za odnose osnivača i lica koja docnije stupe u društvo sa društvom), te se stoga i ne deponuju u registar”. M. Vasiljević, op. cit., str. 39.

9   Videti član 16. Zakona o javnim preduzećima i obavljanju delatnosti od opšteg interesa (“Službeni glasnik RS”, br. 25/00, 25/02 i 107/05). Na ova preduzeća supsidijerno se primenjuje Zakon o privrednim društvima.

10  Međutim, prema članu 384. stav 3. Zakona, sastavni deo ugovora o osnivanju uz pripajanje akcionarskog društva, pored ostalog je i “predlog statuta društva sticaoca,” dok odluka o promeni pravne forme društva prema članu 431. Zakona, obavezno sadrži i “podatke u skladu sa statutom ili ugovorom članova društva.”

11  Videti čl. 186. i 187. Zakona o privrednim društivma.

12  Videti čl. 195, 213, 217, 293, 317, 329. Zakona o privrednim društvima.

13  Videti član 214. stav 2, član 261. stav 1, član 309, čl. 311. do 313. i član 319. Zakona o privrednim društvima.

14  Videti. čl. 208, 213, 230, 275, 303, 305, 306. i 333. Zakona.

15  M. Vasiljević, op. cit., str. 266.

16  Videti član 137. tačka 15) član 285. i 315. Zakona.

17  Zakon o radu (“Službeni glasnik RS”, br. 24/05 i 61/05).

18  Međutim, prema drugom mišljenju, pravilnik o organizaciji i sistematizaciji, odnosno “akt o sistematizaciji” nije opšti pravni akt, jer je Zakonom o radu utvrđeno koji akti određeni tim Zakonom jesu opšti akti, a to su kolektivni ugovori i pravilnik o radu. S obzirom na to da je Zakon o radu jedini propis koji utvrđuje pravnu prirodu akata radnopravnog karaktera, po zagovornicima ovog mišljenja, iz odredbe člana 8. Zakona sledi da je pravilnik o organizaciji i sistematizaciji, akt poslovođenja, odnosno akt organizaciono-tehničkog karaktera jednog, tačno određenog subjekta, tj. konkretnog poslodavca koji deluje obavezujuće prema njegovom donosiocu, a u odnosu na treća lica ovaj akt deluje kao svojevrsna “ponuda” poslodavca koja sadrži konkretizovane uslove za zaključivanje ugovora o radu.

19  Videti. npr. zaključke Ustavnog suda br.: IU- 224/02 od 27. februara 2003, IU- 245/02 od 13. marta 2003.

20  Videti odredbe čl. 27. i 47. Zakona o stanovanju (“Službeni glasnik RS”, br. 50/92.....104/05.)

21  Videti. Zakon o objavljivanju zakona, drugih propisa i opštih akata i o izdavanju “Službenog glasnika Republike Srbije” (“Službeni glasnik RS”, broj 12/91). Opširnije o tome: B. Nenadić, op. cit., str. 13.

22  Videti član 1. Zakona o objavljivanju zakona, drugih propisa i opštih akata i o izdavanju “Službenog glasnika Republike Srbije”

23  Javnost se danas mnogo brže upoznaje sa sadržinom propisa na druge načine - putem radija, televizije, štampe, interneta, i dr., ali to su samo pomoćna, odnosno dopunska sredstva obaveštenja.

24  B. Nenadić, Objavljivanje i stupanje na snagu zakona i drugih propisa u pravnom sistemu SRJ, Pravo, br. 7-9, 1994, str. 5.

25  M. Vasiljević, tako kaže, da aksionarsko društvo pored osnivačkog akta kao obaveznog konstitutivnog akta, može imati i statut koji nije konstitutivan akt društva i koji se ne deponuje u registar i ne objavljuje (op. cit., str. 39).

26  Zakon u članu 151. stav 1. utvrđuje obavezu “unošenja odluka” donetih na skupštini članova društva sa ograničenom odgovornošću, bez odlaganja u posebnu knjigu odluka, kako bi se sprečilo njihovo antidatiranje, prepravljanje i sl., ali ovi upisi po M. Vasiljeviću “imaju samo deklaratorno dejstvo, budući da su ove odluke punovažne od dana njihovog donošenja, ako osnivačkim aktom ili ugovorom članova društva nije drukčije određeno (op. cit., str. 233).

27  Govoreći o stupanju na snagu odluka akcionarskog društva M. Vasiljević kaže, pored ostalog, da odluke skupštine akcionara stupaju na snagu, po pravilu, danom donošenja, a da “izuzetno” odluka može stupiti na snagu i neki kasniji datum od dana donošenja (pravilo) ili neki raniji datum po pravilima o mogućnosti retroaktivnog dejstva opštih akata (izuzetak) kada se u toj odluci tako odluči ili danom registracije u propisanom registru i objavljivanjem (ako je u smislu dejstva prema trećim licima tako zakonom uređeno: odluka o statusnim promenama; odluka o promeni pravne forme, odluka o povećanju i smanjenju osnovnog kapitala, odluka o prestanku društva)” (op. cit., str. 186, 187, 444. i 468).

28  Videti odluke ovog Suda br. IU-272/94, IU-19/98. i IU-179/01.

29  Videti Stavove Ustavnog suda Srbije, od 15. maja 2003. godine.

30  Videti rešenja ovog Suda IIIU br. 206/95, 27/99, 2/00. i 101/01.

31  Primera radi, opšti vacatio legis u Švedskoj iznosi 28 dana, u Italiji 15 dana, u Nemačkoj 14 dana i u Bugarskoj 3 dana.

32  Na ovom stanovištu stoji i Ustavni sud Srbije, koji u svom stavu od 15. aprila 2003. godine, kaže da će Sud odlukom utvrditi da nije u saglasnosti s Ustavom odredba opšteg akta, kojom je predviđeno stupanje na snagu opšteg akta pre osmog dana od dana objavljivanja, samo ako “donosilac opšteg akta u postupku donošenja tog akta, nije utvrdio da za takvo stupanje na snagu opšteg akta postoje naročito opravdani razlozi”.

33  Npr. da pravilnik o radu ili kolektivni ugovor “stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja”, a primenjivaće se kad se obezbede sredstva za isplatu zarada utvrđenih tim aktom.

34  Kod nas je uobičajena praksa da se u svakom opštem aktu unosi posebna, tzv. završna odredba, u kojoj se utvrđuje stupanje na snagu tog akta.

35  Videti Biltene Ustavnog suda u periodu od 1999. do 2005. godine.

36  Videti npr. Odluku Ustavnog suda Srbije IU-134/03. od 22. aprila 2004. godine (“Službeni glasnik RS”, broj 64/04).

37  Da taj kriterijum u našem pravnom sistemu nije izgrađen, najbolje potvrđuje obim primene ovog ustavnog rešenja uopšte, gde se mogućnost odstupanja od principa po kome vacatio legis iznosi sedam dana pretvorila u pravilo kada su u pitanju ne samo opšti akti privrednih društava, već i zakoni, uredbe i drugi propisi i opšti akti državnih organa, kao i akti organa autonomnih pokrajina i jedinica lokalne samouprave.

38  Opširnije o retroaktivnoj primeni propisa S. Perović, Retroaktivnost zakona i drugih opštih akata, Beograd, 1997, str. 11. i d.

39  Videti opširnije B. Nenadić, op. cit., str. 17. i d.

40  Videti npr. Bilten Ustavnog suda Srbije, br. 1. i 2. iz 2005. godine.