Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju objavljen je u “Službenom glasniku RS”, broj 34/2003 od 2. aprila 2003. godine i istog dana je stupio na snagu, čime su prestali da važe Zakon o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja (“Službeni list SRJ”, br. 30/96, 58/98, 70/2001, 3/2002, 39/2002, 5/2003), Zakon o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja (“Službeni list SRJ”, broj 5/2003) i Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Službeni glasnik RS”, br. 52/96, 46/98, 29/2001 i 80/2002).

Prošlogodišnjim izmenama saveznog zakona (Zakon o izmenama i dopunama Zakona o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja - “Službeni list SRJ”, broj 70/2001), između ostalog, pooštreni su uslovi za ostvarivanje starosne i invalidske penzije, a delimično i porodične penzije. Ove izmene pretežno su išle u pravcu podizanja starosne granice za ostvarivanje prava. Isto tako, prestalo je da postoji pravo po osnovu opasnosti od nastanka invalidnosti. Ovaj nesumnjivo restriktivan pristup zakonodavca, pokazao je jasnu nameru za preduzimanjem koraka u pravcu konsolidacije ove izuzetno nestabilne oblasti. Međutim, same po sebi ove mere su u konkretnom smislu poslužile “usporavanju” priliva novih korisnika prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja, sa ciljem zaustavljanja daljeg ubrzanog odliva sredstava iz fondova penzijskog i invalidskog osiguranja.

Ovim nisu dotaknuta još neka goruća pitanja koja su morala biti rešena, da bi se uspostavila stabilnost u ovoj oblasti. Pre svega, povećanje priliva sredstava u fond osiguranja je hronično aktuelno, s obzirom da se prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja ostvaruju na osnovu državne garancije, što će reći da fond obaveznog PIO osiguranja nije u stanju da od sopstvenih sredstava isplaćuje svoje obaveze korisnicima prava. Drugo pitanje je pitanje o kome se proteklih godina u velikoj meri debatovalo, a to je pitanje ravnomernijeg utvrđivanja obima ostvarenih prava. Ravnomernost ovde treba shvatiti kao uzajamnu komplementarnost iznosa koji se uplaćuju na ime doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje i visine prava koje se po tom osnovu ostvaruje, kao i pitanje limita kako uplaćene premije osiguranja (doprinos), tako i naknade osiguranja (penzija). Dosadašnji sistem je pojedinim korisnicima omogućavao da na osnovu partikularnih perioda uplate ostvaruju prava u znatno većem obimu u odnosu na ukupan iznos sredstava koji su uplatili na ime doprinosa. U situaciji kada se ostvarenje ovih prava ne finansira iz sredstava uplaćenih rezervi (iz razloga koji su u političkom, ekonomskom, a može se reći i u kriminološkom smislu obeležili prethodnu deceniju), već od sredstava koje uplaćuju sadašnji osiguranici, tj. budući korisnici (tzv. tekuće finansiranje), pozicija organizacije, kao i celokupnog sistema obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja je više nego dramatična.

Ovo su bili prevashodni razlozi zbog kojih se pribeglo daljem redefinisanju ove oblasti. Međutim, nov pristup uređivanju materije penzijskog i invalidskog osiguranja odvijao se u novim uslovima. Nakon donošenja Ustavne povelje državne zajednice Srbija i Crna Gora, ova oblast u potpunosti je prešla u nadležnost članica zajednice, čime je Republici Srbiji data puna nadležnost u njenom uređivanju (odgovornost u vidu “državne garancije”, postojala je i do sada). Tako se stiglo i do donošenja novog Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju (u daljem tekstu: Zakon).

U oblasti ostvarivanja prava iz invalidskog osiguranja, osnovnu novinu predstavlja činjenica da Zakon ne poznaje oblike prava po osnovu smanjene radne sposobnosti, već samo po osnovu potpunog gubitka radne sposobnosti i shodno tome pravo na invalidsku penziju.

Kada je reč o ostvarivanju prava na invalidsku penziju značajno je podvući nov pristup definisanju invalidnosti, koja prema odredbama Zakona, postoji kad kod osiguranika nastane potpuni gubitak radne sposobnosti zbog promena u zdravstvenom stanju prouzrokovanih povredom na radu, profesionalnom bolešću, povredom na radu ili bolešću, koje se ne mogu otkloniti lečenjem ili medicinskom rehabilitacijom.

Uslovi za ostvarivanje prava na invalidsku penziju usled bolesti ili povrede van rada su kumulativni, i to: da osiguranik ima najmanje 5 godina staža osiguranja; da je invalidnost nastala pre navršenja godina života propisanih za sticanje prava na starosnu penziju (misli se na 63 odnosno 58 godina života, ili 65 odnosno 60, pod uslovom da nije stekao pravo na starosnu penziju sa 63 odnosno 58 godina života i 20 godina staža osiguranja). Osiguranik kod koga je gubitak radne sposobnosti nastao povredom na radu ili usled profesionalne bolesti ima pravo na invalidsku penziju bez obzira na godine ostvarenog staža.

Pravo na novčanu naknadu za telesno oštećenje i pravo na novčanu naknadu za tuđu negu i pomoć predviđaju se Zakonom, s tim što se novčana naknada za negu i pomoć premešta u prelazno rešenje dok se ovo pitanje ne uredi drugim odgovarajućim zakonom. Naime, zakonodavac je stao na stanovište da ovo pravo ne treba više da bude materija zakona kojim se uređuje penzijsko i invalidsko osiguranje. Prava kao što su privremena naknada, naknada zbog manje zarade na drugom odgovarajućem poslu invalida sa preostalom radnom sposobnošću, odnosno invalida II odnosno III kategorije, prevode se na iznos od 50% invalidske penzije koja pripada ovim licima danom stupanja na snagu Zakona.

Kad je reč o porodičnim penzijama, uvode se starosna ograničenja za korisnike porodičnih penzija - decu na školovanju. Posle navršene 15 godine života dete stiče pravo na porodičnu penziju i ona mu pripada do završetka školovanja, ali najdocnije do navršene:

U delu odredaba koje se odnose na porodičnu penziju, značajnu promenu predstavlja i odredba kojom se utvrđuje pravo deteta kome se školovanje prekine zbog upućivanja na odsluženje vojnog roka, da i za to vreme koristi porodičnu penziju. Isto tako, predviđa se pravo deteta bez oba roditelja, koje ostvaruje porodičnu penziju po smrti jednog roditelja, na porodičnu penziju i po smrti drugog roditelja, s tim što ukupan iznos obe porodične penzije ne može preći najviši iznos penzije, utvrđen u skladu sa Zakonom.

Produženo osiguranje kao oblik “kvazidobrovoljnog” osiguranja prestaje da postoji, ali se utvrđuje nov oblik dobrovoljnog pristupa obaveznom osiguranju, kao pravo lica koje nije u obaveznom osiguranju da uplaćuje doprinos za obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje, na osnovu sopstvenog zahteva. Osnovice po kojima ova lica uplaćuju istovetne su kao i minimalne osnovice za zaposlene osiguranike. S tim u vezi, prelaznom odredbom Zakona data je mogućnost da se uplaćuju doprinosi po ovom osnovu počev od 1.1. 1999. godine pod uslovom da se zahtev podnese u roku od jedne godine od dana stupanja na snagu Zakona. Za ostale slučajeve predviđa se da nesmetano uplaćuju periode od momenta stupanja na snagu Zakona, bez obzira na status i rokove koji su u dosadašnjim zakonskim rešenjima za ostvarivanje prava na produženo osiguranje bili prekluzivni.

Problemu koji smo definisali kao prvo pitanje, a to je pitanje “intenziviranja priliva u fond”, Zakon je prišao kroz proširivanje kruga osiguranika, ali i uspostavljanje obaveze uplate doprinosa bez obzira na vrstu svojstva osiguranika koju obveznik uplate doprinosa ima.

S jedne strane, izvršeno je proširenje kruga obveznika unutar kategorija osiguranika zaposlenih, i osiguranika samostalnih delatnosti, dok se dosadašnji izraz koji se odnosio na osiguranike zemljoradnike menja u termin - osiguranici poljoprivrednici. S druge strane, preciziran redosled osiguranja, kako je naveden u Zakonu (zaposleni, samostalne delatnosti, poljoprivrednici), predstavlja redosled prioriteta u obaveznosti osiguranja, ali se time ne isključuju obaveze za plaćanje doprinosa po različitim osnovima u zavisnosti od toga kako je to samim Zakonom utvrđeno. Ovo znači da lice koje je svojstvo osiguranika steklo po osnovu zaposlenja, neće biti obavezno osigurano po osnovu obavljanja samostalne delatnosti, ili poljoprivredne delatnosti, iako obavlja ove delatnosti, ali to ne znači da neće imati obavezu plaćanja po tim osnovima. Zakonom su utvrđeni modaliteti po kojima osiguranici zaposleni i osiguranici samostalnih delatnosti imaju obaveze plaćanja doprinosa kada ostvaruju prihode po drugim osnovima. Dakle, Zakonom se može utvrditi da osiguranik bude obaveznik plaćanja doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje po više osnova, što do sada nije bio slučaj. Analogno tome utvrđuje se da u krug prihoda od kojih se izračunava penzija, spada svaki prihod na koji je uplaćen doprinos - pa i na ugovor o delu, autorski ugovor, kao i na ugovore o dopunskom radu u skladu sa posebnim zakonom.

Pored dosadašnjih rešenja koja se ni sada ne menjaju Zakon predviđa da u kategoriju obavezno osiguranih koji su zaposleni spadaju i: lica zaposlena van prostorija poslodavca; lica koja obavljaju privremene i povremene poslove preko omladinskih zadruga, a imaju navršenih 26 godina života ili manje od 26 godina života ako nisu na školovanju.

Kada je reč o osiguranicima samostalnih delatnosti, vrši se bliža kategorizacija, odnosno definisanje osnivača tj. članova privrednih društava. Obaveznim osiguranicima smatraju se osnivači, odnosno članovi privrednih društava koji u njima rade bez obzira da li su u radnom odnosu u privrednom društvu čiji su osnivač odnosno član. Pod radom osnivača odnosno članova privrednih društava u smislu ovog zakona podrazumeva se predstavljanje i zastupanje privrednih društava od strane njihovih osnivača, odnosno članova na osnovu upisa u registar nadležnog suda, kao i obavljanje poslovodstvenih ovlašćenja i poslova upravljanja u skladu sa zakonom kojim se uređuje položaj privrednih društava.

Svojstvo obavezno osiguranih lica u kategoriji osiguranika samostalnih delatnosti imaju i lica koja obavljaju poslove po osnovu ugovora o delu odnosno po osnovu autorskog ugovora, kao i poslove po osnovu drugih ugovora, kod kojih za izvršen posao ostvaruju naknadu - ugovorena naknada, pod uslovom da nisu obavezno osigurana po drugom osnovu. Isto tako, obavljanje ovih poslova od strane osiguranika zaposlenog, odnosno osiguranika samostalnih delatnosti preduzetnika ili osnivača, odnosno osiguranika poljoprivrednika, predstavljaće obavezu za plaćanje doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje.

Kada je reč o osiguranicima poljoprivrednicima Zakonom se kao i do sada utvrđuje da je to samo nosilac poljoprivredne delatnosti tj. lice koje se bavi poljoprivredom, ili jedan član poljoprivrednog domaćinstva, ako nije: zaposleni, osiguranici samostalnih delatnosti, korisnici penzija i na školovanju.

Kao drugo pitanje čije bi rešavanje dovelo do umerenijeg odlivanja sredstava fonda, a samim tim i do njegovog konsolidovanijeg funkcionisanja, označili smo usklađivanje obima prava (visina iznosa penzija) sa visinom uplate osiguranja (doprinos).

Zakonodavac je stao na stanovište da je neophodno prilikom utvrđivanja visine iznosa penzije uzimati u obzir sve prihode na koji su uplaćivani doprinosi, a ne samo najpovoljnije. Iz tog razloga Zakon utvrđuje da se za izračunavanje penzija uzimaju sve zarade i naknade, koje je osiguranik ostvario u toku svog radnog veka, počev od 1.1.1970. godine. Isto tako, uzimaće se i svi drugi prihodi na koje je uplaćen doprinos, ali najviše do iznosa petostruke prosečne mesečne zarade u Republici, čiji obim Zakon izjednačava sa iznosom najviše penzije. S tim u vezi napominjemo da odredbe Zakona koje se odnose na obavezno osiguranje i uplatu doprinosa po osnovu ugovora o radu, autorskih ugovora i drugih ugovora, stupaju na snagu 1. jula 2003. godine.

Sama visina prava na penziju više se ne utvrđuje sistemom valorizacije, već sistemom bodovanja. Počev od dana stupanja na snagu Zakona uzimaju se zarade kao i druge naknade i iznosi na koje se u skladu sa ovim aktom plaćaju doprinosi, pod uslovom da su zavedeni u matičnoj evidenciji.

Visina starosne i invalidske penzije određuje se prema formuli koja predstavlja proizvod ličnog boda i vrednosti opšteg boda, koji je isti za sve osiguranike. Lični bod računa se tako što se lični koeficijent osiguranika množi brojem godina njegovog penzijskog staža. Godišnji lični koeficijent predstavlja odnos ukupne zarade osiguranika, odnosno njegove osnovice osiguranja u svakoj kalendarskoj godini i prosečne godišnje zarade u Republici u toj godini u periodu trajanja osiguranja, a najranije počev od 1.1.1970. godine. Ovde treba razlikovati godišnji lični koeficijent koji je ostvaren na radu od onog koji se izračunava za vreme provedeno na bolovanju.

Godišnji lični koeficijent na radu utvrđuje se tako što se zarada odnosno osnovica osiguranja stavlja u odnos sa prosečnom godišnjom zaradom u Republici, a zarada odnosno osnovica osiguranja u bruto iznosu, stavlja se u odnos sa prosečnom bruto godišnjom zaradom u Republici. Godišnji lični koeficijent na bolovanju od dana stupanja na snagu Zakona, računa se tako što se naknada za vreme bolovanja zbraja sa zaradom i tako dobijen iznos se stavlja u odnos sa prosečnom zaradom u Republici. Kako podaci o naknadi nisu vođeni za period od 1.1.1970 do dana stupanja na snagu Zakona, za ovaj period se godišnji lični koeficijent na bolovanju utvrđuje tako što se lični koeficijent na radu po jednom času množi sa brojem časova na bolovanju, čime se uzima kao da je osiguranik za vreme bolovanja ostvario prosečnu zaradu za vreme čitavog perioda osiguranja.

Lični koeficijent na radu po času računa se tako što se zbir svih godišnjih ličnih koeficijenata na radu podeli sa ukupnim brojem časova provedenih na radu. Lični koeficijent dobija se tako što se zbir godišnjih ličnih koeficijenata osiguranika podeli sa periodom za koji su obračunati (bez zarada i osnovica iz 1993. godine), pri čemu:

Penzijski staž, koji služi za obračun ličnih bodova obuhvata ukupan staž koji je osiguranik ostvario do dana sticanja prava, može iznositi najviše 45 godina, s tim što se godine, meseci i dani preko 40 godina računaju u polovini gore pomenutih veličina.

Kod obračuna invalidske penzije kada je uzrok povreda na radu ili profesionalna bolest lični bod se izračunava sa 40 godina staža, dok se kada je uzrok bolest ili povreda van rada, vrši uvećanje staža i to;

Kako god uvećanje staža da se vrši ono se ne može vršiti iznad 40 godina staža. Vrednost opšteg boda je nominalni iznos, čija je vrednost u svakom kvartalu ista za sve penzionere. Usklađuje se na isti način kao i penzije. Početna vrednost opšteg boda formira se na osnovu podataka za korisnike penzija koji su to pravo stekli u periodu od 1.1.2001. godine do 30.6.2002. godine. To je odnos suma penzija i suma ličnih bodova tih penzionera, a taj iznos utvrđuje Vlada svojim aktom, a usklađen iznos objavljuje fond.