SRPSKI USTAVI

Razvoj ustavnosti *)

Uvodne napomene

Obuhvatnije i temeljnije istraživanje razvoja srpske ustavnosti je, nakon Drugog svetskog rata (prevashodno iz ideoloških razloga), prilično zanemareno u našoj pravnoj nauci. Retke studije i naučni članci su analizu ustava smeštali u kontekst marksističke teorije. Prenebregavala se okolnost da se i pre pojave prvih ustava razvija ideja konstitucionalizma u srpskoj srednjovekovnoj državi.

Razvoj Srpske ustavnosti može se podeliti u više perioda (faza).
 

PRVI PERIOD – U SREDNJEM VEKU

Prvi elementi ustavnosti sadržani su u dokumentima kojima se uređuju pravila državnog i crkvenog života u srednjovekovnoj Srbiji.

 

1220.  Konkretno – radi se o – Nomokanonu svetog Save (Krmčiji) osnovnom pravnom kodeksu srpske crkve, a u isto vreme i vrhovnom zakonu države, kojim se, u šest uvodnih glava i 64 osnovne glave, uređuje crkveni i građanski život srednjovekovne Srbije.

          Nomokanon je sačinio 1220. godine, na domaćem jeziku, osnivač Srpske pravoslavne crkve - Sava Nemanjić, prvi arhiepiskop srpski i sin velikog župana Stefana Nemanje.

          Nomokanoni su zbornici crkvenog i građanskog prava, gde su prikupljeni i po izvesnom sistemu izloženi carski zakoni i crkveni propisi, odnosno pravila. Snabdeveni, uz to, tumačenjem uglednih pravnika, nomokanoni su u Vizantiji dobili svojstvo izvora prava, a ne samo pravnog priručnika. Prvi slovenski prevod vizantijskog nomokanona nastao je, verovatno, u Bugarskoj već krajem IX veka, (sačuvan u ruskom rukopisu, tzv. "Jefremovskoj krmčiji" iz XII veka), a iz istog vremena je i Metodijev prevod Nomokanona u 50 naslova odn. Ekloge iz 726. pod nazivom "Zakon sudni ljudem", ali je Nomokanon svetog Save drugog tipa: to je zbornik zakona i kanona s tumačenjem, u kome su iskorišćeni drugi izvori nego u staroslovenskom nomokanonu.

          Poznato je da je motiv za izradu ovog kodeksa ležao u organizovanju samostalne, autokefalne srpske crkve. Na povratku iz Nikeje, gde je 1219. godine izdejstvovao priznanje autokefalnosti i na taj način obezbedio pretpostavke za organizaciju nove crkve, prvi srpski arhiepiskop Sveti Sava, sa grupom saradnika, u Svetoj Gori i Solunu sačinjava izbor vizantijskih crkvenopravnih propisa, iz postojećih nomokanona, ali po veoma karakterističnom konceptu. Umesto da se povede za postojećim nomokanonskim kodeksima, opredeljuje se za načelo simfonije u odnosima između crkve i države kao ravnopravnih partnera, protiv svakog oblika prevlasti političke vlasti nad crkvom, ali i protiv hegemonije carigradske crkve.

          Svesno je izbegao sve pravne tekstove koji bi ograničavali slobodu dejstva vladara, kao suverena u svome domenu, ili crkve u okviru njene jurisdikcije. Kako u sačuvanim grčkim i drugim slovenskim rukopisima uopšte nema takvog nomokanonskog zbornika, Nomokanon svetog Save se mora smatrati, ne samo za izvornu srpsku redakciju, nego i za samostalnu kodifikaciju vizantijskog prava.

          U sadržaju, sastavu i pravno-političkoj orijentaciji otkrivaju se motivi izrade srpske Krmčije - takav crkveno-građanski zbornik mogao je da bude napravljen samo za potrebe konstituisanja jedne nove autokefalne crkve u novoj, nezavisnoj državi.

          Na unutrašnjem planu, Sava je svojim izborom vizantijskih pravnih tekstova u odnos između crkve i države ugradio tezu o suprematiji kanonskog prava kao uslovu za "simfoniju" crkve i države, kao i tezu o potčinjenosti vladara zakonima. "Car", tj. vladar uopšte, ima strogo uslovljenu upravnu i zakonodavnu vlast. Država nema prava da se meša u bitni delokrug crkvene vlasti (izbor i postavljanje episkopa), dok crkva ima pravo moralnog nadzora nad vladarom. Crkva uživa široke sudske imunitete, ali ima i aktivan odnos prema državi: episkop, na primer, ima pravo intervencije u korist siromaha i nepravedno progonjenih.

          Sa ovom kodifikacijom vizantijskog prava, Srbija već na početku XIII veka dobija kodeks čvrstog pravnog poretka i postaje pravna država. U temelje nove države je, preko Nomokanona svetog Save, ugrađeno bogato nasleđe grčko-rimskog prava (Prohiron). Sava je, tako, ovakvom kodifikacijom, više no bilo čim drugim, učinio Srbiju zemljom evropske i mediteranske civilizacije.

          Po nekim mišljenjima, u ovom aktu su moderni pravni instituti tematizovani, u većoj meri nego što je to bio slučaj s Velikom poveljom slobode (Magna Carta libertatum) koja je u isto vreme doneta u Engleskoj, i koja slovi kao jedan od prvih ustavnih dokumenata u svetu. Stoga se ovaj nomokanon u našoj istoriji može smatrati prvim pravnim dokumentom koji sadrži ustavnu materiju, a koji predstavlja i osnov za kasnije zakonike srpske države (Dušanov zakonik, zakonodavstvo u Karađorđevoj Srbiji itd).

1349.  Dušanov zakonik ili - Zakon blagovernog cara Stefana - kako je nazvan, donet je 1349. godine na državnom saboru u Skoplju, tadašnjoj prestonici i dopunjen je 1354. godine na saboru u Serezu. Pisan je na starosrpskom jeziku.

          Njime su utvrđena opšta načela državnog uređenja i predstavlja neku vrstu ustava. Obimno su obrađeni staleški odnosi, kroz njega se upoznajemo sa položajem crkvenih velikodostojnika, vlastele, vlastelinčića, građana... Ovim Zakonikom su se uređivale javno-pravne prilike Carstva, njime su utvrđena opšta načela državnog uređenja. Prisutne su odredbe o organizaciji vlasti, pravima i položaju stanovništva i regulisana su druga državna pitanja.

          Načelo nezavisnosti i samostalnosti sudstva, u to vreme nepoznato u mnogim državama, dosledno je izvedeno ("Niko da ne sudi u strahu od carstva mi").

          Uz ideju nezavisnog sudstva, nalaze se i principi zakonitosti i pravne jednakosti. Tako u članu 167 stoji da "naredba carska: ako car napiše pismo ili iz srdžbe, ili iz ljubavi, ili iz milosti za nekoga, a to pismo narušava Zakonik i nije po pravdi i po zakonu, kako piše Zakon, sudije tom pismu da ne veruju, samo da sude i vrše po pravdi", a u članu 168 implicitno se naređuje da "sve sudije sude po zakonu, pravo, kako piše u Zakoniku, i da ne sude po strahu od cara jer zadatak je sudija da idu po zemlji kuda je kome oblast, da nadziravaju i da čine pravdu ubogim i ništim." (član 175).

          Pored odredaba  ustavnog karaktera, sadrži i odredbe iz procesnog, porodičnog, naslednog, krivičnog i drugih grana prava. 

          Dušanov Zakonik je vredno delo Srpskog srednjeg veka, koje svedoči o stepenu kulturnog razvoja Srbije u doba cara Dušana, kao i njegov napor da svoju državu uredi na pravnim osnovama.

ViŠevekovna okupacija od strane Turske imperije

 - ugrozila je (gotovo "ugušila") ideje i mogućnosti kontinuiteta konstitucionalizma, ali se one ponovo "bude" i vidljive su u aktima ustaničke vlasti početkom XIX veka.

Druga faza razvoja ustavnosti

-  obeležena naporima da se donese ustav, kao akt nezavisne države i ograničene vlasti. Vreme u kome se odvija ova faza (XIX vek) je vreme velikih previranja. Opterećen političkim teškoćama unutrašnje i spoljašnje prirode, razvoj ustavnosti u toku XIX veka odvijao se po uzoru na kontinentalnu ustavnost (koju je čestim promenama – oponašao, posebno u formalnom pogledu) stremeći ka idejama parlamentarizma i proklamovanja sveobuhvatnije zaštite sloboda i prava. 

- Ideja da se donese ustav, nastala je u toku Prvog srpskog ustanka 1804. U tom periodu doneto je nekoliko ustavnih akata (pojedini autori, neke od njih smatraju pravim ustavima). Pitanje ustava je po nekima i bio uzrok sukoba Karađorđa i drugih ustaničkih starešina (vojvoda). Karađorđe je u ustavu video ugovor koji bi ozakonio njegovu vlast i osigurao je za njegove naslednike, dok su drugi ustanici u ustavu videli način da se deo vlasti prenese na predstavničke skupštine.

1805. –  Prvi pokušaj da se donese ustav Srbije, rezultirao je ustavnom skicom – SLOVO.

          Slovo je prvi ustavni dokument i predstavlja pokušaj uređivanja "soveršavanja najvažnijih dela vilajetskih za vremena Karađorđijeva". Pisac Slova je, kako se pretpostavlja Boža Grujović, prvi sekretar Praviteljstvujušćeg sovjeta Serbskog  (prva vlada Srbije). Odredbe skice zasnivaju se na idejama "Deklaracije prava čoveka i građanina" od 1789. godine.

          Osnovne odredbe su: "Zakon je volja vilajetska, koja vilajetu celom i svakom dobro zapoveda i zlo zapreščava. Prvi gospodar i sudija u vilajetu jest zakon. Pod zakon moraju i gospodari, poglavari i Sovjet praviteljstvujušći i svjećenstvo i voinstvo i sav narod biti: i to pod jednim i tim istim zakonom."

          U navedenim odredbama dominira princip – vladavine zakona i odgovornosti svih prema istom zakonu.

          Odredbe su napisane jednostavnim i prostim rečima, jasnom rečenicom i razumljivim stilom.

          Slovo je ostalo samo kao ustavna skica i pokušaj da se donese ustav.

1808. - U Beogradu, skupština donela Ustavni akt kojim se Karađorđe, sa svojim zakonitim potomstvom, priznaje za vrhovnog starešinu.

1811. – Odluke skupštine, kojim je pravno ustanovljena prva srpska vlada (iako je ona faktički postojala već od 1805), imale su, po mnogim mišljenjima, ustavni karakter.

-  Shodno iznetom, uređeni su odnosi između vrhovnih organa vlasti i postavljeni su temelji razvoja srpske ustavnosti, ali istorijski događaji koji slede (slom Prvog srpskog ustanka, posledice, Drugi srpski ustanak), sa svim pratećim činjenicama i okolnostima (vazalni položaj, pritisak stranih sila, unutrašnja neslaganja, pojačani teror od strane Turaka...) odgodili su donošenje ustava. Ipak, ideja ustavnosti je "uhvatila korene", pa će u narednim periodima često biti predmet političkih sukoba i previranja, ogledalo partijskih borbi i stepena demokratizacije društva.

1815 – 1835 - Istorijski događaji koji slede, počev od sloma Prvog srpskog ustanka i posledica ustanka (pojačani teror od strane Turaka, odnosno pogoršani položaj naroda), pa Drugi srpski ustanak (1815) kao i događaji i akti potom (pregovori i zaključivanje usmenog dogovora između Marašli Ali-paše i Miloša Obrenovića, kojim su dobijene određene povlastice i izvojevana izvesna samouprava za Srbiju) i koji su omogućili dalji ekonomsko-društveni i politički razvoj zemlje, nesumnjivo su značajni za naš narod i zemlju, ali se ovde (u ovom kontekstu) nećemo njima detaljnije baviti. Iznećemo samo kratki pregled.

          Ovaj period obeležen je stvaranjem autonomnih srpskih organa po selima, okruzima i nahijama, čija su ovlašćenja postepeno rasla. No, karakterističan je i apsolutizam kneza Miloša, koji je praktično preuzeo turske metode vlasti i uspostavio sopstveni feudalni sistem (sa monopolima na trgovinu od kojih se obogatio), a narod je uzvraćao otporom, hajdučijom i bunama.

          Đakova buna je okončana 1825. godine, a naredne godine je ustanovljen – Državni savet, kao ustupak protivnicima Miloša Obrenovića. Zadatak Državnog saveta je bio da ograniči njegovu vlast i u unutrašnjim i u spoljnim poslovima (što Milošu nije bilo po volji).

          Veštim diplomatskim umećem (i drugim sredstvima – kupovinom turskih namesnika itd), Miloš Obrenović je uspeo (posebnim hatišerifima – od 1830. i 1833.) da potvrdi svoju naslednu knjaževsku vlast i pridobije šest nahija, čime se Srbija značajno proširila.

Naime, posle pobede Rusije nad Turskom, Jedrenskim mirom 1828. godine, rešeno je i srpsko pitanje.

          Izdata su (1830. i 1833. godine) dva naročita sultanova pisma - hatišerifi, kojima su se potvrđivala samoupravna prava kneževine Srbije. Hatišerifom iz 1830. godine, Srbija je prešla iz provincijskog - u status vazalne kneževine (dobila je vazalni samoupravni status), kao i druge značajne odredbe (u jednom delu naše istoriografije, ovaj hatišerif se označava kao "prvi srpski ustav"). Jednom posebnom odredbom iz Hatišerifa iz 1833. godine, feudalne obaveze su uračunate u godišnji danak koji je Srbija plaćala Porti i time je i formalno bilo rešeno agrarno pitanje i uništeni feudalni odnosi i turska vlast u Srbiji.

          U narodnim masama jačao je otpor prema Miloševom apsolutizmu, koji će dovesti do nekoliko većih buna, a posle Miletine bune (jedan od osnovnih zahteva bio je – donošenje "konstitucije") i do donošenja - Sretenjskog ustava.
 

TreĆa faza razvoja ustavnosti

- prethodni period okončan je donošenjem ustava i uspostavljanjem ustavne parlamentarne monarhije.

1835.  –  Sretenjski ustav  (Ustav Knjažestva Srbije) je sačinjen po uzoru na francuske ustave od 1791. i 1814. godine i sadržao je odredbe o simbolima knjaževstva, o organizaciji vlasti, pravima građana, teritorijalnoj organizaciji vlasti, javnoj upravi i promeni ustava.

          Sretenjskim ustavom proglašeno je načelo podele vlasti na - zakonodateljnu, zakonoizvršiteljnu i sudsku.

          Organi vlasti su - knjaz , Državni sovjet i Narodna skupština, dok "vlasti srpske” čine samo knjaz i Državni sovjet.

          Knjaz je neprikosnoveni "šef" države, koji "daje" zakone i uredbe, imenuje i smenjuje članove Državnog sovjeta. Njegovo dostojanstvo je nasledno. Zakonodavnu i izvršnu vlast deli sa Državnim sovjetom. Knjaz ima pravo da dva puta odbije zakonski predlog. Treći put ga usvaja ako ne ide na "pogubu” naroda, ustava ili države.

          Državni sovjet je telo kojim su srpski velikaši nastojali ograničiti kneževu vlast. Članovi sovjeta su predsednik, sekretar, neodređen broj savetnika i popečitelji (ministri). Za svoj rad odgovorni su knjazu, koji ih može smeniti (ali oni i dalje ostaju u Sovjetu kao savetnici). Nisu politički odgovorni, ali odgovaraju za kršenje ustava, prava građana, povredu sultanove i knjaževe ličnosti.

          Narodna skupština nije imala zakonodavnu vlast, ali je mogla da izrazi želju za donošenjem zakona ili preispitivanjem rada određenog popečitelja. Glavna funkcija je određivanje danka za godinu dana, a njeno učešće je bilo neophodno za promenu ustava. Knjaz saziva i raspušta skupštinu ukazom.

          Sudska vlast pripada - okružnim sudovima, Velikom sudu u drugom stepenu kao apelaciji i odeljenju Državnog sovjeta. Proglašeno je načelo nezavisnosti sudstva.

          Dakle, iako je ovim ustavom uređena ustavna monarhija, u kojoj su postojale zakonodavna, izvršna i sudska vlast - parlamentarizam i podela vlasti nisu bili dosledno sprovedeni.

          U posebnoj glavi Sretenjskog ustava, pod nazivom - Opštenarodna prava građana, sadržani su principi ustavnosti, zakonitosti, pravne jednakosti i neprikosnovenosti ličnosti i privatne svojine. Proklamovana je i sloboda kretanja i nastanjivanja, nepovredivost stana, pravo na izbor zanimanja, pravo na zakonito suđenje...

          Donošenje Sretenjskog ustava nije bilo po volji velikih sila. Ne treba zaboraviti da je Srbija tada bila vazalna kneževina Osmanskog carstva, pa nije čudo što se Porta protivila donošenju ustava. Austrija je takođe bila protiv ustava, jer ga ni sama nije imala. Rusija je donošenje ustava prokomentarisala kao "francuski rasad u turskoj šumi” (Buteljev). Pod inostranim pritiskom, knjaz Miloš je, ne žaleći, ukinuo ustav.

          Sretenjski ustav je, iako "kratkog veka" (nešto više od mesec dana trajanja), predstavljao akt jedne nezavisne države, u kojem se pominje ograničenje vlasti vladara, proklamuju prava građana i ukida feudalni sistem, dakle prvi moderni srpski ustav i jedan od prvih demokratskih ustava u Evropi. Njegov značaj se ogleda i u tome, što je podstakao težnju da se ustavom utvrdi ideja ustavnosti, parlamentarizma i zaštite ljudskih prava i sloboda.

          Tvorac Sretenjskog ustava je Dimitrije Davidović, učeni Srbin iz Austrije i knjažev sekretar.

1835 - 1838 – Unutrašnje političke borbe u Srbiji, od ukidanja Sretenjskog ustava nisu jenjavale, tako da je bilo razumno da se politička kriza razreši donošenjem osnovnog zakona, kojim bi se uredila organizacija vlasti i druga ustavna pitanja. Stoga je, između 1835. i 1838. godine, sačinjeno nekoliko različitih ustavnih nacrta, koji su bili ponuđeni knjazu Milošu. Napokon, na inicijativu velikih sila, postignuta je saglasnost između knjaza Miloša i njegovih političkih neistomišljenika (oličenih u Državnom savetu) da se u Carigradu sačini novi ustav.

1838. –  Ustav Knjažestva Srbije, drugi srpski ustav (iako po nekima, zbog "kratkotrajnosti" Sretenjskog ustava – prvi) donet je 1838. godine (poznat i kao - Ustav iz 1838), u formi hatišerifa, te je poznat  i kao - Turski ustav.

          Ustav iz 1838. godine sadrži svega 66 članova i predstavlja najkraći srpski ustav. U tehničkom smislu je osoben jer je pisan arhaičnim jezikom, a njegova unutrašnja sistematizacija na poglavlja i odeljke nije izvršena.

          Centralni organi vlasti su  - knjaz (sa njegovim ministrima) i Sovjet.

          Potvrđeno je nasledno kneževsko dostojanstvo porodici Miloša Obrenovića. Knjaz je na čelu uprave, ima zakonodavnu vlast, imenuje činovnike, donosi propise (uredbe, naredbe) kojima se sprovode zakoni, ima pravo "praštati ili umekšavati" kazne osuđenima, vrhovni je zapovednik vojske. Ima pravo da imenuje tri ministra, koji će sačinjavati vladu: ministra unutrašnjih poslova, finansija i pravosuđa. Na čelu kneževe kancelarije je knežev namesnik u svojstvu ministra spoljašnjih poslova. Ministri zasedaju u Savetu.

          Sovjet je sastavljen od 17 najuglednijih srpskih starešina. To mora biti srpski državljanin, stariji od 35 godina, koji poseduje nepokretna dobra. Predsednika i članove Sovjeta imenuje knjaz. Savetnici ne mogu biti smenjeni, sem ako ne povrede ustav i zakone. Osnovne funkcije Sovjeta su: 1. razmatranje zakona, uredbi i visina dažbina 2. određivanje plata i uvođenje novih zvanja 3. rešavanje državnog budžeta 4. pripremanje zakona o vojsci. Sovjet može podnositi zakonske predloge knjazu. Svaki knjažev pravni akt mora prvo odobriti Sovjet.

          Kao što se vidi – Sovjetu  je povereno više ovlašćenja, tako da knjaz nije mogao vršiti zakonodavnu i izvršnu vlast bez njegove podrške. Samostalniji položaj počivao je u normi da knjaz, iako ih je postavljao, nije mogao razrešiti članove Sovjeta bez podrške Porte (čl. 17). Jedanput izabrani, oni su vršili svoju funkciju dokle god su bili dobrog zdravlja. Na taj način, Porta je stekla mogućnost da se meša u odnose Sovjeta i knjaza, čime je značajno ugrožena unutrašnja autonomija Srbije.

            Narodna skupština nije predviđena.

          Sudska vlast pripada sudovima. Sudovi su nezavisni (član 44.) Postoje tri kategorije sudova – Sud Primiritelni, u selima - Sud Okružja, u svakom od 17 okruga i Sud Apelacioni, kao najviša sudska instanca.

          Srbija je podeljena na 17 okruga (Okružja). Okruzi su podeljeni na Srezove, a oni na - Sela i Obštestva.

          Građanska prava su takođe zagarantovana. Sudski su zaštićena lična i imovinska prava. Ne postoji kazna konfiskacije imanja, niti institucija kolektivne odgovornosti. Feudalni odnosi su konačno ukinuti. Ukida se kuluk.

          U teoriji su, o ovom ustavu, prisutne protivrečne ocene (po jednima "korak unazad", po drugima "doprinos procesu demokratizacije političkog života" ...), kojima se ovde nećemo baviti. Reći ćemo još samo da je to bio - najdugovečniji ustav u istoriji srpske ustavnosti. Važio je preko tri decenije (možda, zahvaljujući i činjenici da se vrhovna vlast nije baš "držala" slova Ustava).

1839. – Juna 1839. godine, abdicirao je Miloš Obrenović, a na presto je došao njegov stariji sin Milan, koji je bio slabog zdravlja i ubrzo umro, nepotpisavši nijedan dokument kao knez Srbije. Nakon njega, na vlast je došao Milošev mlađi sin Mihailo.

1839. do 1842. – Prva vladavina Mihaila Obrenovića. Na kneževski presto stupio je prvi put, 26. juna 1839. (po starom kalendaru) i vladao je do 25. avgusta 1842. godine. Pošto je bio maloletan, određeno mu je Namesništvo (Jevrem Obrenović, Toma Vučić Perišić i Avram Petronijević). Porta je potvrdila njegov izbor, ali kao - izabranog vladara, a ne kao naslednog.

          Veoma mlad i neiskusan, Mihailo se nije najbolje snalazio u složenim prilikama unutrašnjeg i spoljašnjeg položaja Srbije. Svrgnut je 1842. godine, u buni koju je predvodio jedan od najistaknutijih ustavobraniteljskih prvaka, Toma Vučić-Perišić. Ustavobranitelji su na skupštini izabrali novog Kneza Aleksandra Karađorđevića.

1842. – Smena dinastije – Na presto je došao Karađorđev sin – knez Aleksandar Karađorđević.

1842. do 1858. – vladavina kneza Aleksandra Karađorđevića. Ovaj period  je poznat kao period vlade - Ustavobranitelja, jer su pravu vlast imali članovi Sovjeta. Naziv ustavobranitelji - potiče od njihovog zalaganja za strogo poštovanje Ustava iz 1838.

          Ovaj period predstavljao je period razvoja Srbije, jer su ustavobranitelji svoja široka ovlašćenja koristili za donošenje brojnih zakona, izgradnju prvih industrijskih postrojenja i ustanovljavanje institucija od značaja za mladu državu. Srbija dobija birokratski aparat, a započinje se i politika slanja mladih i perspektivnih studenata na čuvene inostrane univerzitete. Ali, oligarhijsko upravljanje zemljom izazvali su nezadovoljstvo naroda. Pojavili su se zahtevi za sazivanje Narodne skupštine, povratak Obrenovića na vlast i zajemčavanje osnovnih prava i sloboda.

1858. do 1860. – Period ustavobranitelja okončan je sukobom između kneza i Sovjeta, što je rezultiralo vraćanjem na presto kneza Miloša Obrenovića i njegovom kratkotrajnom drugom vladavinom.

          Konkretno, novembra 1858. godine izabrana je Svetoandrejska skupština, koja je na presto ponovo vratila Miloša Obrenovića. Miloš Obrenović je nakon preuzimanja vlasti, obećao da će vladati po Ustavu. Iako se nije pridržavao obećanja, političke prilike i institucije koje su stekle autoritet i moć, nisu mu dozvoljavale da vaninstitucionalno koncentriše vlast u svojim rukama. Istorijski značaj Svetoandrejske skupštine proizlazi iz činjenice da je, osim smene dinastije, omogućila da Narodna skupština postane ustavni činilac, iako još nije raspolagala zakonodavnom vlašću.

          Posle smrti Miloša, 1860. godine, na presto po drugi put dolazi knez Mihailo.

1860. do 1868. – Druga vladavina Mihaila Obrenovića. Na početku njegove druge vladavine učinjene su značajne promene u politici Srbije. Iako je po dolasku na vlast obećao da će poštovati zakone, on nije bio zagovornik poštovanja Ustava iz 1838. godine, već njegov žustri protivnik. Po njegovom mišljenju, trebalo ga je menjati, ali kako bi to izazvalo protivljenje Porte i podozrenje drugih velikih sila, on je pribegao drugačijem rešenju, odnosno - doneo je više ustavnih zakona (o državnom savetu, organizaciji javne uprave, činovnicima, Narodnoj skupštini, opštinama i nasleđivanju knjaževskog prestola) kojima je suštinski izmenio (ukinuo) Ustav iz 1838.

          1862. godine, u Beogradu, na Čukur česmi se odigrao incident u kome je i "pala krv", a Turci su bombardovali Beograd. Knez Mihailo počinje da se priprema za rat sa Turskom (za oslobođenje srpskih gradova) i poziva sve Srbe da se odupru Turskim pretenzijama, ali istovremeno razvija mudru  spoljnu politiku. Prvo je na engleski dvor poslao Filipa Hristića da se kod Engleza protestuje zbog turskih pretenzija, i da se diplomatskim putem izbori nezavisnost Srbije. Već 23. septembra 1862. knez Mihailo javlja narodu da je uspeo zadobiti zadovoljenje da se Turci isele iz Srbije (osim nekih gradova, u kojima će ostati samo posade vojske).

          U jesen, 1866. godine, zahteva pismeno - da Porta digne svoje posade, koje drži u srpskim gradovima. Veliki turski vezir je javio knezu da je sultan spreman da ustupi Srbiji sve gradove u kojima se nalazi turska posada, ali pod uslovom da se u njima, pored srpske razvije i turska zastava. Knez Mihailo dobija pismo od sultana da dođe i primi ferman, kojim se Srbiji prepuštaju pomenuti gradovi. Knez odlazi u Carigrad, gde ga je dočekao Ćamil bej, ukazao mu dobrodošlicu i odveo ga do sultana, gde je (30. marta 1866. godine) imao oproštajnu audijenciju. Pri rastanku sultan je predao knezu Mihailu svojeručno ferman, kojim mu poverava gradove u Srbiji.

          Knez se vraća u Beograd, gde ga pozdravlja oduševljeni narod (uveče su, čak, u čast kneza Mihaila, beograđani priredili bakljadu kakvu Beograd nije dotad video).

          6. aprila 1867. - na Kalemegdanu je pročitan sultanski ferman i Ali Riza paša, poslednji beogradski muhafis, predaje knezu Mihailu ključeve od sviju gradova u Srbiji, a na Beogradskoj tvrđavi viju se srpska i turska zastava. Zatim je knez, na konju, svečano ušao u grad, a za njim i jedna streljačka četa, koja je smenila turske straže.

          Knez Mihailo je vladao osam godina kao prosvećeni apsolutista, unapredivši Srbiju, uz promenu samo tri vlade. Svoj angažman na polju unutrašnje i spoljašnje politike, razvijao je u skladu s devizom: "Zakon je najviša volja u Srbiji". Osim (pomenutih) zakona, doneo je i naredbe za uređenje narodne vojske, zakone o porezima itd.

          Srpski narod je, u znak zahvalnosti, u centru prestonice podigao spomenik knezu Mihailu, na kome su sa dve strane zabeležena imena gradova koje je dobio za Srbiju, a na začelju  - Knezu Mihailu M. Obrenoviću - Blagodarna Srbija.

1868. – Ubistvo kneza Mihaila Obrenovića.

1868. do 1872. – Budući da Knez Mihailo nije imao zakonitih potomaka, na prestolu ga je nasledio Milan Obrenović (unuk Miloševog brata Jevrema), ali kako je Milan imao samo 14 godina, imenovano je - Namesništvo u sastavu: Milivoje Blaznavac, Jovan Ristić i Jovan Gavrilović, koje će vladati do 1872. g.

          Namesništvo je dobilo zadatak i da pripremi novi ustav Srbije. Naredne godine je izabrana Ustavotvorna skupština, koja je usvojila Ustav za knjaževstvo Srbiju.

1869.  – Ustav za knjažestvo Srbiju, od 1869. godine, odnosno Namesnički ustav nastavio je put daljeg razvoja ustavnosti. Njime je uvedena zakonodavna vlast u delokrug Narodne skupštine, proklamovana nova prava i slobode, sužena vlast Državnog saveta, ali nije predviđao principe parlamentarne vlade. Državni savet je izgubio značaj i važnost koju je imao po prethodnom ustavu. On više nije imao zakonodavnu vlast, već je rešavao administrativne sporove i vršio druge, manje važne nadležnosti.

          Zakonodavnu vlast je vršila Narodna skupština, zajedno s knjazom (nijedan zakon ne može biti izdat, ukinut, promenjen ili protumačen bez pristanka skupštine), ali nije raspolagala zakonodavnom inicijativom i budžetskim pravom.

          Knjaz ima pravo zakonske inicijative. On potvrđuje i proglašava zakone. Vrhovni je zapovednik vojske i predstavlja zemlju u inostranstvu. U slučaju kneževog maloletstva, vlast obavlja ministarski savet dok narodna skupština ne odredi namesništvo.

          Ustavom je ponovo ustanovljena Narodna skupština. Zapravo, predviđene su dve skupštine - obična i Velika. Obična Narodna skupština je bila jednodomna, sastavljena od izabranih i postavljenih poslanika. Izabrani poslanici su birani iz redova seljaka i trgovaca (činovnici i advokati nisu mogli biti birani, oni su uglavnom ulazili u sastav kneževih poslanika), a knjaz je imao pravo da na svaka tri neposredno izabrana poslanika od strane građana - postavlja jednog svog predstavnika. Aktivno biračko pravo ima svaki građanin koji plaća porez na imanje, rad ili prihod. Vojnici nisu imali pravo glasa. Pasivno biračko pravo ima svaki građanin stariji od 30 godina koji plaća 6 talira poreza godišnje. Bira se jedan poslanik na 3000 poreskih glava.

          Velika narodna skupština imala je četiri puta više poslanika od broja narodnih poslanika u običnoj Narodnoj skupštini. Njena nadležnost je bila taksativno određena, pa je ona odlučivala o izboru novog knjaza, promeni ustava, o promeni državne teritorije, izboru namesništva i savetovala je knjaza na njegov zahtev (čl. 89).

          Sudstvo je uređeno kao samostalna i nezavisna vlast, a uvodi se i "porotno" suđenje.

          Uređeni su i elementi prava na lokalnu samoupravu ("opštine su samostalne u svojoj upravi" – član 127).

          U Drugoj glavi se govori o građanskim pravima i slobodama. Proklamovani su jednakost građana pred zakonom, lična sloboda, nepovredivost prava svojine, sloboda štampe. U vanrednim okolnostima vlada ima pravo da privremeno suspenduje izvesna prava.

          Reakcije na ovaj ustav su bile različite - Konzervativci su tvrdili da je donet na bespravan način i da je previše slobodouman. Liberali su bili nezadovoljni zato što Ustav nije proklamovao dovoljno prava i sloboda. Iako je Srbija u tom periodu još uvek vazalna država, Otomansko carstvo nije reagovalo na donošenje Ustava (koji je, ipak, donet kao osnovni zakon samostalne države i postavio je temelje daljem procesu razvoja ustavnosti i demokratizacije).

1872. do 1882. – Knez Milan Obrenović preuzima presto 1872. godine.

          Ovaj izuzetno značajan period za Srbiju, obeležen je ratovima protiv Turske (Srpsko-turski ratovi 1876-78) i dobijanjem nezavisnosti Srbije - 1878. godine, posle Berlinskog kongresa. Posle srpsko-turskih ratova i Berlinskog kongresa, dotadašnja Srbija proširena je za četiri okruga.

          Knez Milan je, na spoljašnjem planu, vodio austrofilsku politiku, koja je u zemlji izazivala nezadovoljstvo, pogotovo posle aneksije Bosne i Hercegovine 1878. godine. S druge strane, oslanjanje na Austriju omogućilo je da Srbija bude bolje zastupljena na Berlinskom kongresu.

          U Srbiji se uvode političke stranke - 1881. godine, od kojih će najznačajniju ulogu imati Radikalna stranka.

         Kneževina Srbija je 1882. godine - uzdignuta na rang kraljevine.

1882. do 1888. – Kraljevina Srbija (koja je trajala do 1918), a njen prvi novovekovni kralj, postaje - Milan Obrenović (1882).

          Na unutrašnjem planu, kralj Milan je bio primoran na nagodbe sa najjačom strankom u zemlji, radikalima, što će dovesti do usvajanja novog ustava. Naime, politički i bračni problemi uverili su kralja Milana da se povuče s vlasti, ali on je odlučio da pre toga obezbedi presto svom sinu, maloletnom Aleksandru Obrenoviću. Ustupak opoziciji i jemstvo sigurnog prestola svom nasledniku, kralj Milan Obrenović je pronašao u donošenju novog ustava.

          Ustav je pripremio višestranački odbor, koji je vodio računa o savremenim tendencijama i praksi razvoja ustavnog prava i ustavnosti, a trebalo je da ga izglasa skupština, što je i učinila - 21. decembra 1888. godine.

1888.  –  Ustav za  kraljevinu Srbiju ili Ustav iz 1888, izglasan od Velike narodne skupštine, u kojoj su većinu imali radikali (otud i naziv – Radikalski ustav), predstavlja jedan moderni ustav koji uvodi demokratski parlamentarizam, široke političke slobode i druga načela demokratskog i građanskog društva u Srbiju.

          Vrhovna državna vlast je organizovana na principima parlamentarizma i podele vlasti. Narodna skupština je zadobila zakonodavnu i budžetsku vlast, uveden je princip odgovornosti vlade pred parlamentom, prava građana su proširena i garantovana, a uređene su i nove institucije i ustanove.

          Kralj ima ovlašćenja svojstvena ustavnoj monarhiji. Za njegove radnje i akte odgovornost preuzimaju ministri – "premapotpisom" (član 56).

          Brojne odredbe o izborima, koje se obično regulišu zakonom, ovoga puta našle su mesto u Ustavu.

          U Narodnoj skupštini, koja je bila jednodomna, izbori za poslanike bili su neposredni, a glasanje tajno. To je bila krupna razlika u odnosu na prethodni ustav koji je predviđao posredne izbore i javno glasanje.

          U pogledu aktivnog i pasivnog biračkog prava, predviđen je cenzus koji se sastojao u izmirenju poreske obaveze u određenom novčanom iznosu. Korišćenje biračkog prava je bilo zabranjeno za stajaću vojsku, a pasivno biračko pravo za pripadnike policije. Izborni sistem je bio veoma napredan i demokratski, jer je u izbornim okruzima priznat princip proporcionalnog predstavljanja. Da bi se onemogućila diskriminacija obrazovanih osoba, predviđena je i ustanova - kvalifikovanih poslanika, pa su u svakom izbornom okrugu na kandidatskim listama morala biti izabrana po dva lica koja su imala fakultetske diplome (član 100).

          Narodna skupština je imala potpunu zakonodavnu vlast, budžetsko pravo, a na raspolaganju su joj stajali instrumenti nadzora nad Vladom (poslanička pitanja, interpelacija i pravo sprovođenja parlamentarnih istraga).

          Posebno značajno je bilo uvođenje institucije Glavne kontrole i Računskog suda, koji su nadzorom nad trošenjem budžetskih sredstava vršili kontrolu rada javne uprave, odnosno izvršne vlasti.

          Zadržana je, po uzoru na Namesnički ustav, institucija Velike narodne skupštine (član 131). Ministri su odgovorni i kralju i Narodnoj skupštini (član 136). Opstala je i institucija Državnog saveta, čiji članovi su bili nepokretni, a postavljali su ih kralj i Narodna skupština. Državni savet nije imao izvršnih ovlašćenja, već se njegova uloga uglavnom sastojala u izradi predloga i nacrta normativnih akata i rešavanju sukoba unutar javne uprave.

          Sudstvo je samostalno i nezavisno, uređeno u skladu s najvišim standardima. Lokalna samouprava je dvostepena (opštine i okruzi), a pravo razrezivanja lokalnih poreza i upravljanja opštinskom imovinom pripalo je građanima.

          Na vidnom mestu, u drugom delu Ustava, posle opštih odredbi sledila su "ustavna prava građana" (čl. 6-31). Ustav je štitio pravo na nepovredivost privatne svojine i stana, a zabranjivao izricanje mere konfiskacije imovine. Priznata je sloboda mišljenja, savesti i veroispovesti. Tajnost pisama je nepovrediva, osim u slučaju krivične istrage i rata, a predviđeno je da se zakonom odredi koji državni organi snose odgovornost za povredu ovog prava. Osnovno školovanje je obavezno i besplatno. Posebna pažnja je posvećena političkim pravima, pa su ustavom zajemčene sloboda štampe, sloboda udruživanja i okupljanja, sloboda izbora, ali i pravo na žalbu protiv nezakonitih postupaka vlasti. Politička suđenja, što je Milan Obrenović obilato koristio protiv radikala, deklaratorno su zabranjena (član. 31).

          Zanimljivo je da je Ustav izričito ukinuo mogućnost priznanja plemićkih titula (čl. 8).

          Ovaj ustav, koji je nastao kao rezultat opšteg konsenzusa, kako između stranaka, tako i između kralja i partija, prihvatajući ideje parlamentarizma, ljudskih sloboda i prava i potrebe decentralizacije vlasti – "stao je uz rame" najmodernijih ustava tog doba i može se smatrati vrhuncem razvoja srpske ustavnosti u XIX veku. Ili, kako kaže Slobodan Jovanović - donošenjem ovog ustava, započela je nova etapa razvoja ustavnosti u Srbiji, odnosno "doba parlamentarizma".

1889. – Kralj Milan je abdicirao.

1889. do 1893. – Političke prilike, nakon donošenja Ustava, bile su stabilne, ali, nažalost – kratkotrajne, čime je zaustavljen nastavak institucionalnih reformi i donošenje sistemskih zakona. Upražnjeno mesto u kraljevskom namesništvu izazvalo je političku i institucionalnu krizu, ostavku radikalske vlade i nove izbore. Nesuglasice između radikala i namesništva - mogle su se otkloniti; postavljanjem koncentracione vlade, što nije učinjeno. Nakon održanih izbora, Srbija nije dobila stranku koja bi mogla da uspostavi uticajnu parlamentarnu većinu.

          To je bila šansa za Milana Obrenovića koju nije želeo da je propusti, jer mu se pružila prilika da se obračuna s radikalima i neposlušnim namesništvom, ali i da sredi svoje finansijske dugove.

1893. – Aleksandar Obrenović se proglasio za kralja.

          Državnim udarom od 1. aprila 1893. godine, Aleksandar Obrenović (maloletni sin Milana Obrenovića) se proglasio za kralja, razrešio prethodnu i postavio novu vladu i zbacio namesnike.

1893. do 1894. – Unutrašnja previranja se nastavljaju. Na narednim izborima: radikali odnose ubedljivu pobedu. Ipak, njihova vladavina neće bi dugog veka (posebno, zbog sukoba sa kraljem Aleksandrom). Izlaz iz političke krize, kralj Aleksandar Obrenović nalazi u suspendovanju Ustava od 1888. godine.

1894. – Ukinut je Ustav iz 1888. –  STUPIO PONOVO  Ustav iz 1869. g.

1895. do 1901. – Ukidanjem Ustava od 1888. godine, Aleksandar je ojačao ustavnu poziciju svoje vlasti i ograničio institucionalni značaj Narodne skupštine čime je, barem izvesno vreme, politički paralizovao radikale. Razdoblje od 1895. do 1901. godine obeleženo je nastojanjem kralja Aleksandra Obrenovića da izgradi uticajnu dinastijsku stranku, što mu nije polazilo za rukom.

          Koalicione vlade pokazale su se kao privremeno rešenje. Napokon, okrenuo se radikalima, koji su pružili podršku njegovom braku s Dragom Mašin.

          Nova vlada koja je formirana od strane radikala i naprednjaka, odobrila je donošenje novog ustava.

1901.  – Ustav  kraljevine Srbije - odnosno Oktroisani ustav iz 1901. godine, koji je proglasio (doneo) Aleksandar Obrenović.

          Ovaj ustav, pored ublažavanja ličnog režima, ne donosi suštinski povratak demokratiji i parlamentarizmu. Njegove idejne osnove i rešenja, bila su sadržana u Nacrtu ustava koji je nekoliko godina ranije sačinio Stojan Novaković i prihvatila tadašnja vlada, ali ne i kralj Aleksandar.

          Primetno je da su pojedine odredbe novog ustava, uz izvesna prilagođavanja, prenete iz Ustava iz 1888. godine, s tim što je znatno kraći i skromnijeg demokratskog i istorijskog značaja. Manja vrednost ovog ustava je, pre svega, u sužavanju osnovnih prava i sloboda građana i pomeranju težišta vlasti ka egzekutivi.

          Bitna novina ovog ustava je uvođenje dvodomnog sistema. Pored Narodne skupštine, kao drugi dom je uveden Senat. Bikameralnom strukturom predstavničkog tela kralj Aleksandar Obrenović je želeo da nadzire Narodnu skupštinu, što mu je i uspevalo.

          Međutim, naviknut da vanustavno vlada i da teško podnosi političke kompromise, kralju Aleksandru ni ovaj ustav nije odgovarao.

1903. – Suspenzija Ustava iz 1901. – marta 1903. godine – kralj Aleksandar Obrenović suspendovao je Ustav na manje od jednog sata, izmenio niz zakona, raspustio Skupštinu, promenio sastav Državnog saveta i ukinuo sudijsku nezavisnost.

1903.  – Nakon dva meseca održani su novi izbori, na kojima nisu učestvovali radikali i samostalci, a vladina lista (lojalna kralju) odnela je ubedljivu pobedu. Nakon izbornog uspeha, kralj Aleksandar Obrenović je bio uveren da je otvoren put ka uklanjanju njegovih političkih protivnika i neograničenoj vlasti. U toj nameri, bio je sprečen.

       – Ubistvo kralja Aleksandra Obrenovića - usledilo je 29. maja 1903. godine, u zaveri koju je organizovala grupa oficira i političara.

       – SMENA DINASTIIJA (kraj dinastije Obrenović i stupanje na presto dinastije Karađorđević) - Uspostavljena je privremena vlada, koja je na snagu vratila Ustav iz 1888. godine.

          Narodna skupština, koja je raspuštena odlukom kralja Aleksandra Obrenovića, formirala je poseban skupštinski odbor, koji je imao za zadatak da izradi predlog pismena i dopuna Ustava. Taj posao je bio brzo obavljen, tako da je Narodna skupština usvojila redigovani tekst Ustava, koji je stupio na snagu 5. juna 1903. godine.

1903.  – posle SMENE DINASTIIJE - STUPIO PONOVO  Ustav iz 1888. g, sa izmenama

          Ustavom iz 1903. godine - izvršene su neznatne izmene u ustavnom tekstu, uglavnom pravnotehničke prirode.

          Najvažnija ustavna promena sadržana je u članu 57, koji je odredio da u Srbiji vlada kralj Petar I, iz dinastije Karađorđevića.

          Pored toga, izmene i dopune ticale su se i regulisanja prava građana (pretres ne može biti noću; kod nepolitičkih krivaca nema prekidanja istrage ili suđenja u toku), izbornog postupka i sistema (broj okruga je ustavom utvrđen; cenzus za korišćenje biračkog prava uključuje i stalni državni porez; u sastav biračkih odbora ulaze i osobe s visokim obrazovanjem: sudije, sudski činovnici ili pravnici; raspodela glasova na izborima kandidatske liste koja nije prešla količnik - pripada izbornoj listi s najviše osvojenih glasova), položaja Narodne skupštine (četvorogodišnji mandat; početak i trajanje redovnog saziva Narodne skupštine; način donošenja i usvajanja zakona i budžeta; uređivanje prava korišćenja ankete i istrage), ustanove Državnog saveta, Računske kontrole i teritorijalne organizacije vlasti.

          Donošenjem ovog ustava, okončano je značajno razdoblje srpske ustavnosti, koje se uprkos svim nedostacima može pozitivno vrednovati. U jednom veku, Srbija je od turske provincije načinila značajan uzlet ka evropskoj porodici naroda u kojoj se pisanim aktima uređivalo da niko nije iznad zakona i da je suverena moć naroda osnova svake vlasti.

1903. do 1914. – Period koji se obično se smatra zlatnim periodom srpskog parlamentarizma i uopšte političkog, privrednog i kulturnog života. Nesporna je izvesna društvena stabilnost tog perioda (mada ne i politička), kao i značajan razvoj države u različitim pravcima (vojska, određene privredene grane). Srbija će između ostalog izdržati Carinski rat sa Austro-Ugarskom, koji je usledio posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. Bio je to uvod u sudbonosne događaje 1914. godine.

1912. do 1913. – Balkanski ratovi - okončali su tursku dominaciju na Balkanu. Turska je potisnuta sve do moreuza, a od njenih evropskih teritorija - formirane su nacionalne države balkanskih naroda.

1914. do 1918. – Prvi svetski rat – Atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu 1914. poslužio je kao povod za njen napad na Srbiju, čime je i započeo Prvi svetski rat. Srpska vojska je hrabro branila nezavisnost svoje zemlje i odnela velike pobede, ali suprotstavljena nadmoćnim neprijateljskim snagama Nemačke, Austrougarske i Bugarske, morala je da se preko Albanije povuče sa nacionalne teritorije i kasnije nastavi borbu na Solunskom frontu, zajedno sa ostalim snagama Antante, koju su činile Francuska, Engleska, Rusija, Italija i Sjedinjene Američke Države. U toku ovog rata Srbija je izgubila 1.264.000 (28%) stanovnika od ukupne populacije od 4.529.000 i to 58% muškog stanovništva, od čega se nikada nije oporavila. Ovim ogromnim žrtvama Srbija je dala značajan doprinos pobedi saveznika i preuređenju Evrope i Sveta nakon rata.

          Herojski podvizi srpske vojske tokom Velikog rata, zadobili su centralno mesto u istoriji Srbije, kao i divljenje Antante, koja je Srbiji garantovala vodeću ulogu u Kraljevini SHS, konstituisanoj 1. decembra 1918. godine.

1918. – Kraj Prvog svetskog rata - doneće i kraj samostalne srpske državnosti i njeno utapanje u jugoslovensku državnu tvorevinu - Kraljevinu SHS (konstituisana 1. decembra 1918. godine). Dalji razvoj srpske ustavnosti može se posmatrati u okviru jugoslovenske ustavnosti.

1921.   – Ustav Kraljevine SHS donet od Ustavotvorne skupštine, a potvrđen od prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića, 28. juna 1921. godine, na Vidovdan, te stoga poznat kao –  Vidovdanski ustav.

          Po odredbama ovog ustava, država je bila – unitarna, ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija. Organizacija vlasti bila je postavljena po klasičnoj šemi, odnosno zasnovana je na načelu podele vlasti, sa Narodnom skupštinom - kao nosiocem zakonodavne vlasti, vladom – kao nosiocem izvršne (upravne) i sudovima – sudske vlasti.

          Kralj faktički učestvuje u sva tri oblika vršenja vlasti – potvrđujući zakone koje donosi narodna skupština, vršeći upravnu vlast preko njemu potčinjenih ministara i postavljajući sudije svih sudova. Kraljeva ličnost je neprikosnovena i neograničena. On proglašava rat i zaključuje mir, komandant je oružane sile, predstavlja državu, ima pravo amnestije i pomilovanja. U odnosima s Narodnom skupštinom ima značajna ovlašćenja (uključujući i pravo da raspusti skupštinu), što dovodi u pitanje parlamentarni režim.

          Narodna skupština je jednodomna, broj poslanika nije utvrđen, već zavisi od broja birača u izbornoj jedinici. Ustavom su predviđena ograničenja i uslovi za uživanje biračkog prava. U pogledu pojedinih profesija, postoji zabrana korišćenja pasivnog biračkog prava (čl. 72, stavovi 2 i 73).

          Državni savet je vrhovni upravni sud, a sudovima pripada sudska vlast.

          Ocenjujući karakter Vidovdanskog ustava, Slobodan Jovanović smatra da se u njemu parlamentarni režim javlja sa svim onim ograničenjima koja je imao u Ustavu od 1903. godine, odnosno da "Vidovdanski ustav daje kopiju starog srpskog parlamentarizma."

          Vidovdanski ustav sadrži 142 člana, koji su podeljeni u 14 odeljaka. Posle opštih odredbi u kojima su naznačeni osnovna državna načela i simboli, sledi odeljak posvećen građanskim pravima i slobodama i socijalnoekonomske odredbe. Odredbe o slobodama i pravima se nalaze i u drugim odeljcima, pa Ustav sadrži zamašnu skalu osnovnih sloboda i prava, kreiranih po uzoru na Vajmarski ustav.

1929. – Vidovdanski ustav je važio do 6. januara 1929, kada je (u Kraljevini SHS) kralj Aleksandar I Karađorđević uveo diktaturu (poznatu kao - Šestojanuarska diktatura). Po uvođenju diktature, raspuštena je Narodna skupština, zabranjen rad svih političkih stranaka i sindikata, zabranjeni su politički skupovi, uvedena je cenzura.

1929. – Ime države je 3. oktobra 1929. promenjeno - u Kraljevina Jugoslavija.

          Uveren da će se državna kriza trajno rešiti tek stvaranjem jugoslovenske nacije, kralj Aleksandar I Karađorđević je pokušao da taj cilj ostvari sprovođenjem politike tzv. "integralnog jugoslovenstva”. Reorganizuje državnu upravu i zemlju administrativno deli  u devet banovina i grad Beograd.

- Nakon dve godine od uvođenja diktature, bez međunarodne podrške i pod unutrašnjim pritiscima, a pošto je procenio da su se političke prilike u zemlji smirile, odustao je od otvorene diktature i 1931. godine, proglasio novi ustav (Oktroisani ustav).

1931.  – Ustav Kraljevine Jugoslavije, poznat kao - Oktroisani ustav kralja Aleksandra Karađorđevića. 

          Ovim ustavom , kako se navodi u našoj istoriografiji, Jugoslavija je postala ustavna ali ne i parlamentarna država. Iako je usvajanje ovog ustava imalo svoje nesumnjivo dobre strane (izlazak iz vanustavnog stanja), ipak je ovaj ustav bio samo bleda kopija Vidovdanskog ustava.

          Imao je dvadesetak članova manje, izostavljene su pojedine odredbe o građanskim pravima i slobodama. Takođe, izostavljena je u osnovnim odredbama i odrednica o Kraljevini Jugoslaviji, kao parlamentarnoj državi. To je bilo u skladu sa odsustvom principa političke odgovornosti vlade pred parlamentom.

          Zakonodavna vlast je poverena kralju i Narodnom predstavništvu, koje je bilo dvodomno. Pored Narodne skupštine, ustanovljen je i Senat koji su činili imenovani i birani članovi (član 50). Senat je u potpunosti ravnopravan s Narodnom skupštinom, što predstavlja značajan kanal uticaja kralja na vršenje legislative. Upravna vlast je pripala kralju, koju vrši preko ministara, a sudsku vlast su obavljali sudovi. Na osnovu člana 116, kralj je posedovao i značajna ovlašćenja u slučaju rata, mobilizacije ili ugrožavanja javnih interesa.

1934. – Ubistvo kralja Aleksandra u Marseju.

          – Konstituisano je namesništvo (na osnovu ustavnih odredbi), na čijem je čelu bio knez Pavle.

1935. –  Pod regentom Pavlom Karađorđevićem, došlo je do popuštanja režima i raspisivanja izbora - 1935. godine, na kojima je nastupila ujedinjena opozicija, čime je, može se reći, parlamentarizam ponovo uspostavljen.

1939. – Za opstanak države bilo je potrebno rešiti srpsko-hrvatske odnose. Uredbom o Banovini Hrvatskoj od 1939. godine - preneta su izvesna ovlašćenja centralne vlasti na autonomnu jedinicu, čime je zemlja krenula putem federalizacije.

1941. – Sledeća značajna (ne)ustavna revizija izvršena je 27. marta 1941. godine, kada je državnim udarom zbačeno namesništvo, a tron preuzeo maloletni kralj Petar II Karađorđević.

       –  6. aprila 1941. godine - Nemačka bombarduje Beograd. Otpočinje Drugi svetski rat na ovim prostorima.

Četvrta faza razvoja ustavnosti

– Posle II svetskog rata, za vreme koga se odvijala i unutrašnja revolucija, došlo je do radikalnih promena u svim sferama, otvarajući novu fazu u razvoju srpske ustavnosti.

          Suština društvenih promena, može se, možda najbolje, približiti rečima tadašnje "narodne vlasti":

                 "Narodna vlast je još u toku rata izvršila niz društvenih reformi, mada pravno nije menjala svojinske odnose. Te reforme revolucionarno-demokrataskog karaktera odnosile su se, jednim delom na obezbeđenje vlasti radnog naroda i na ukidanje raznih polufeudalnih ostataka i najgrubljih formi eksploatacije, ali, drugim delom, a naročito doslednom konfiskacijom imovine okupatorskih saradnika, u čijim se redovima našao najveći deo krupne buržoazije, nova narodna vlast je već u toku rata praktički pristupila i revolucionarnim merama socijalističkog karaktera. Svim tim merama je jačana politička i ekonomska podloga socijalističkih snaga u društvenom životu nove Jugoslavije, koja se rađala."

          Očito je da se radi o jakom uticaju marksističke teorije. Ovaj period se slobodno može nazvati – periodom socijalističke ustavnosti i to – jugoslovenske federalne socijalističke ustavnosti. Srbija je bila federalna jedinica, koja je, doduše, donosila svoje ustave, ali su oni ideološki i suštinski "pratili liniju" saveznog ustava (koji je bio "glavni") i bili potpuno distancirani od svojih tradicionalnih institucija i ustanova.

          Ovaj period, koji je trajao do skoro (istorijski gledano), neće biti detaljnije obrazložen, odnosno, obzirom da su ustavi lako dostupni, samo će se, u nastavku navesti (hronološkim redom, uz godinu i u kraćim crtama) i to savezni i srpski.

1945. – Ustavotvorna skupština je na prvim svojim sednicama (29. novembar 1945. g) donela Deklaraciju o proglašenju Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Proglašenje republike, odnosno ukidanje monarhije značilo je i potpuno i formalno prekidanje sa prethodnim režimom, i preuzimanje (od strane naroda) svih prava predstavljanja i državnog suvereniteta.

          Završni akt u procesu stvaranja nove države, predstavljao je Ustav, koji je Ustavotvorna skupština donela 31. januara 1946. godine.

1946. – Ustav FNRJ, odnosno - Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije ("Sl. list FNRJ", br. 10/46 od 01.02.1946)

1947. – Ustav NRS, odnosno - Ustav Narodne Republike Srbije ("Sl. glasnik NRS", br. 3/47)

1946 – 1948 – Opsežna nacionalizacija privrede. Agrarna reforma.

1950. – Uvođenje radničkog upravljanja – donet Zakon o upravljanju privrednim preduzećima.

1952. – Donet Zakon o narodnim odborima.

1953. – Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja FNRJ i saveznim organima vlasti ("Sl. list FNRJ", br. 10/46 od 01.02.1946)

          Može se reći da je to nepotpun ustav, koji je po svojoj koncepciji više pružao okvire za prelazak u novi politički sistem, nego što je davao osnove da se on uspostavi i izrazi u celini.

       – Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja i o organima vlasti Narodne Republike Srbije ("Sl. glasnik NRS", br. 5/53, 31/53 i 53/54)

1963. – Ustav SFRJ, odnosno - Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ("Sl. list SFRJ", br. 14/63 od 10.04.1963)

         – Ustav SRS, odnosno - Ustav Socijalističke Republike Srbije ("Sl. glasnik SRS", br. od 11.04.1963)

1967. – Amandmani (I – VI) na Ustav SFRJ - ("Sl. list SFRJ", br. 18/67 od  26.04.1967)

         – Amandmani (I – III) na Ustav SRS - ("Sl. glasnik SRS", br. 16/67 od  20.04.1967)

1968. – Amandmani (VII – XIX) na Ustav SFRJ - ("Sl. list SFRJ", br. 55/68 od  30.12.1968)

1969. – Amandmani (IV – VIII) na Ustav SRS - ("Sl. glasnik SRS", br. 5/69 od  01.02.1969)

1971. – Amandmani (XX – XXV) na Ustav SFRJ - ("Sl. list SFRJ", br. 29/71 od  08.07.1971)

1972. – Amandmani (IX – XVI) na Ustav SRS - ("Sl. glasnik SRS", br. 8/72 od  25.02.1972)

1974. – Ustav SFRJ, odnosno - Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ("Sl. list SFRJ", br. 9/74 od  21.02.1974)

         – Ustav SRS, odnosno - Ustav Socijalističke Republike Srbije ("Sl. glasnik SRS", br. 8/74 od  25.02.1974)

1981. – Amandmani (I – VIII) na Ustav SFRJ - ("Sl. list SFRJ", br. 38/81 od  10.07.1981)

         – Amandmani (I – VIII) na Ustav SRS - ("Sl.. glasnik SRS", br. 41/81 od  18.07.1981)

1988. – Amandmani (IX – XLVIII) na Ustav SFRJ - ("Sl. list SFRJ", br. 70/88 od  26.11.1988)

1989. – Amandmani (IX – XLIX) na Ustav SRS - ("Sl. glasnik SRS", br. 11/89 od  28.03.1969)

1990. – Ustav Republike Srbije ("Sl. glasnik Republike Srbije", br. 1/90 od 28.09.1990)

1992. – Ustav SRJ, odnosno - Ustav Savezne Republike Jugoslavije ("Sl. list SRJ", br. 1/92 od  27.04.1992)

1992. – Amandman I na Ustav SRJ - ("Sl. list SRJ", br. 34/92 od  23.09.1992)

2000. – Amandmani (II – IX) na Ustav SRJ - ("Sl. list SRJ", br. 29/2000 od  06.07.2000)

2000. – Ustavna povelja državne zajednice Srbija i Crna Gora ("Sl. list Srbije i Crne Gore", br. 1/2003 od  04.02.2003)

2005. – Amandmani (I  i  II) na Ustavnu povelju ("Sl. list Srbije i Crne Gore", br. 26/2005 od  29.06.2005)
 

SadaŠnje vreme

Crna Gora je juna 2006. godine proglasila nezavisnost (Odluka o proglašenju nezavisnosti Republike Crne Gore – "Sl. list Crne Gore", br. 36/2006 od 5.06.2006), a Srbija je priznala (Odluka o priznavanju Republike Crne Gore – "Sl. glasnik Republike Srbije", br. 51/2006 od 16.06.2006)

2006. – Ustav Republike Srbije ("Sl. glasnik Republike Srbije", br. 98/2006 od 10.11.2006)

________________________________________

*)       Iz –   "Srpski ustavi od 1835. do 1990" – priredio M. Radojević, izdavač - Gramatik, Beograd

        –         "Ustavno pravo", prof. Jovan Đorđević, izdavač - Savremena administracija, Beograd, 1977. godina, drugo izdanje

        –         "Pravna enciklopedija" – izdavač - Savremena administracija, Beograd, 1989. godina, drugo izdanje

        –         "Wikipedia - The Free Encyclopedia" - verzija na srpskom, februar 2008. godine

        –         "INDOK", pravni i poslovni informacioni sistem

        –         www.dusanov-zakonik.co.yu

        –         www.oldserbia.plus.co.yu