Odmah po uspostavljanju komunističke vlasti u bivšoj Jugoslaviji, tadašnja savezna država (FNRJ) i republike u njenom sastavu donele su, počev od 1944. godine pa do kraja šezdesetih godina XX veka veliki broj propisa na osnovu kojih je vlasnicima, a u korist države oduzimana imovina. Privatna imovina je prelazila u opštenarodnu, odnosno državnu i društvenu svojinu po osnovu sekvestracije, konfiskacije, nacionalizacije i eksproprijacije bez naknade, primenom sledećih propisa:

1) Odluka AVNOJa o prelazu u državnu svojinu neprijateljske imovine, o državnoj upravi nad imovinom prisutnih lica sekvestru nad imovinom koju su okupatorske vlasti prisilno otuđile ("Službeni list DFJ", br. 26/45)

2) Odluka NKOJ o privremenoj zabrani vraćanja kolonista u njihova ranija mesta življenja ("Službeni list DFJ", br. 26/45)

3) Odluka o ustanovi suda za suđenje zločina i prestupa protiv srpske nacionalne časti ("Službeni glasnik Srbije", br. 1/45)

4) Odluka o sudu za suđenje zločina i prestupa protiv srpske nacionalne časti ("Službeni glasnik Srbije", br. 3/45)

5) Zakon o suzbijanju nedopuštene špekulaicje i privredne sabotaže ("Službeni list DFJ", br. 26/45)

6) Zakon o zabrani izazivanja nedopuštene nacionalne, verske, rasne, plemenske i mržnje razdora ("Službeni list DFJ", br. 36/45)

7) Zakon o zaštiti i upravljanju narodnom imovinom ("Službeni list DFJ", br. 39/45)

8) Zakon o konfiskaciji imovine i izvršenju konfiskacije ("Službeni list DFJ", br. 40/45 i 70/45)

9) Zakon o potvrdi i izmenama i dopunama Zakona o konfiskaciji imovine i izvršenju konfiskacije ("Službeni list FNRJ", br. 61/46)

10) Zakon o postupanju sa imovinom koju su vlasnici morali napustiti u toku okupacije i imovinom koja im je oduzeta od strane okupatora i njihovih pomagača ("Službeni list DFJ", br. 36/45)

11) Zakon o potvrdi i izmenama i dopunama Zakona o postupanju sa imovinom koju su vlasnici morali napustiti u toku okupacije i imovinom koja im je oduzeta od strane okupatora i njihovih pomagača ("Službeni list FNRJ", br. 64/46, 105/46, 88/47 i 99/48)

12) Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji ("Službeni list DFJ", br. 64/45, "Službeni list FNRJ", br. 24/46, 101/47, 105/48, 21/56, 55/57 i 10/65)

13) Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji ("Službeni glasnik Srbije", br. 39/45 i 4/46)

14) Zakon o oduzimanju državljanstva oficirima i podoficirima bivše jugoslovenske vojske koji neće da se vrate u otadžbinu i pripadnicima formacija koje su služile okupatoru i odbegle u inostranstvo ("Službeni list DFJ", br. 66/45, "Službeni list FNRJ", br. 86/46)

15) Zakon o krivičnim delima protiv naroda i države ("Službeni list DFJ", br. 66/45, "Službeni list FNRJ", br. 86/46)

16) Zakon o suzbijanju nedopuštene trgovine, špekulacije i privredne sabotaže ("Službeni list FNRJ", br. 56/46, 74/46)

17) Zakon o oduzimanju ratne dobiti stečene za vreme neprijateljske okupacije ("Službeni list DFJ", br. 36/45)

18) Zakon o potvrdi i izmenama i dopunama Zakona o oduzimanju ratne dobiti stečene za vreme neprijateljske okupacije ("Službeni list FNRJ", br. 52/46)

19) Zakon o državljanstvu ("Službeni list DFJ", br. 64/45 i "Službeni list FNRJ", br. 105/48)

20) Zakon o krivičnim delima protiv naroda i države ("Službeni list DFJ", br. 66/45 i "Službeni list FNRJ", br. 86/46)

21) Zakon o prelasku u državnu svojinu neprijateljske imovine i o sekvestraciji nad imovinom odsutnih lica ("Službeni list FNRJ", br. 63/46 I 74/46)

22) Zakon o zaštiti opštenarodne imovine i imovine pod upravom države ("Službeni list FNRJ", br. 86/46)

23) Zakon o reviziji dodeljivanja zemlje kolonistima i agrarnim interesentima u AKMO ("Službeni list FNRJ", br. 89/46)

24) Zakon o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća ("Službeni list FNRJ", br. 98/46 i 35/48)

25) Uredba o arondaciji zemljišta poljoprivrednih dobara ("Službeni list NRS", br. 99/46)

26) Zakon o ustupanju napuštenog zemljišta kolonista AKMO ("Službeni list FNRJ", br. 9/47)

27) Zakon o agrarnoj reformi i umutrašnjoj kolonizaciji ("Službeni list NRS", br. 5/48, 1/49 i 34/56)

28) Zakon o likvidaciji agrarne reforme vršene do 6 aprila 1941. godine na velikim posedima u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini ("Službeni list NRS", br. 9/47 i 58/54)

29) Osnovni zakon o postupanju sa eksproprisanim i konfiskovanim šumskim posedima ("Službeni list FNRJ", br. 61/46)

30) Uredba o imovinskim odnosima i reorganizaciji seljačke radne zadruge ("Službeni list FNRJ", br. 14/53)

31) Osnovni zakon o eksproprijaciji ("Službeni list FNRJ", br. 28/47)

32) Zakon o poljoprivrednom zemljišnom fondu opštenarodne imovine i o dodeljivanju zemlje poljoprivrednim organizacijama ("Službeni list FNRJ", br. 22/53, 27/53, 4/57, 46/62 i "Službeni list SFRJ", br. 10/65)

33) Zakon o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta ("Službeni list FNRJ", br. 52/58)

34) Zakon o izvršenju kazni, mera bezbednosti i vaspitnopopravnih mera ("Službeni list FNRJ", br. 47/51)

35) Krivični zakonik ("Službeni list FNRJ", br. 14/53) izuzev Glave XII
36) Osnovni zakon o iskorišćavanju poljoprivrednog zemljišta ("Službeni list FNRJ", br. 43/59, 53/62, "Službeni list SFRJ", br. 10/65, 22/65, 12/67 i 14/70)


POSTUPAK ODUZIMANJA PRIVATNE IMOVINE

Primenom navedenih propisa i pravnih instituta, postupak oduzimanja privatne imovine sprovođen je na sledeći način:

a) Sekvestracija je mera obezbeđenja koja se sastoji u privremenom oduzimanju uprave nad celokupnom imovinom ili delom imovine jednog ili više lica za koju postoji pretpostavka da će protiv njenih vlasnika biti izrečena kazna konfiskacije imovine. Na osnovu ove mere vrši se prenošenje uprave nad imovinom na nadležni državni organ. Sekvestraciju je određivao nadležni organ koji je rešavao o odgovornosti imaoca imovine i ona je trajala do pravnosnažnog okončanja postupka u vezi sa delima i slučajevima za koje je bila predviđena sankcija konfiskacije imovine. Ova mera je bila propisana u nizu zakona kojima je regulisano postupanje sa imovinom koja je po raznim osnovima oduzimana od vlasnika i prelazila u državnu i društvenu svojinu (Zakon o konfiskaciji imovine i o izvršenju konfiskacije, Zakon o prelasku u državno vlasništvo neprijateljske imovine i sekvestraciji nad imovinom odsutnih lica, Zakon o postupanju sa imovinom koju su vlasnici morali napustiti u toku okupacije i imovinom koja im je oduzeta od strane okupatora i njihovih pomagača). Prvi akt kojim je izvršena sekvestracija bila je Odluka AVNOJa o prelazu u državnu svojinu neprijateljske imovine, o državnoj upravi nad imovinom prisutnih lica i sekvestru nad imovinom koju su okupatorske vlasti prisilno otuđile od 21. novembra 1944. g., a koja je stupila na snagu 6. februara 1945. g. Cilje ove mere je bio da državni organi u potpunosti preuzmu upravu nad industrijskim postrojenjima, rudnicima, trgovini na veliko itd., koji su bili u vlasništvu fizičkih i pravnih lica, kako bi vlasnici, i pre nego što im je imovina oduzeta po nekom od osnova, bili onemogućeni da sa istom upravljaju i raspolažu.

b) Konfiskacija je pravni instrument kojim se oduzima privatna imovina u korist države, bez naknade. Prve konfiskacije imovine u Srbiji vršene su na osnovu dva akta odluke Predsedništva Velike antifašističke narodnooslobodilačke skupštine Srbije od 11. novembra 1944. g. i Predsedništva Antifašističke skupštine narodnog oslobođenja Srbije od 11. decembra 1944. g. Ovim odlukama ustanovljen je tzv. sud za suđenje zločina i prestupa srpske nacionalne časti koji je izricao određene kazne: gubitak nacionalne časti (iskjučenje iz javnog života, lišavanje prava vršenja javnih funkcija, gubitak svih građanskih prava); laki ili teški prisilni rad najviše 10 godina i konfiskacija imovine (potpuna ili delimična) u korist države. Prvi savezni Zakon o konfiskaciji imovine i o izvršenju konfiskacije donet je 9. juna 1945. g., a izmene i dopune 27. jula 1946. g. Prema odredbama člana 1. ovog zakona konfiskacija je prinudno oduzimanje bez naknade u korist države celokupne imovine (potpuna konfiskacija) ili tačno određenog dela imovine (delimična konfiskacija) fizičkog ili pravnog lica. Imovinom fizičkog lica smatrala se imovina koja je njegova lična svojina ili koja je udeo u zajedničkoj imovini sa drugim licima. Pod imovinom su se podrazumevala i sva imovinska prava.

U našem tadašnjem pravu konfiskacija je bila imovinska kazna koja se pod uslovima koji su kasnije propisani zakonom izricala učiniocima krivičnih dela (uglavnom po Zakonu o krivičnim delima protiva naroda i države od 25. avgusta 1945. g. do stupanja na snagu Krivičnog zakonika iz 1953. g.), a sastojala se u oduzimanju imovine osuđenom licu bez naknade. Konfiskacija je, dakle, formalnopravno bila sporedna kazna za krivična dela za koja je zakonom propisana. Suštinski ovaj institut poslužio je komunističkoj vlasti da, putem montiranih sudskih procesa, proglašavajući vlasnike krupnog kapitala za narodne neprijatelje, osuđujući ih na dugogodišnje lišenje slobode, oduzimajući im građanska prava i imovinu, zada udarac građanskom društvu i kapitalističkom sistemu, kako bi uspostavila jednopartijski totalitarni sistem.

c) Pod nacionalizacijom se u pravu podrazumeva prinudni (na osnovu akta vlasti) prelaz u državnu svojinu krupnih ili svih privrednih preduzeća određene privredne grane, sa naknadom ili bez naknade. Nacionalizacija je predstavljala jednu od prvih i najradikalnijih privrednopolitičkih mera svih komunističkih država. Oduzeta sredstva za proizvodnju i druga nepokretna imovina postala su materijalna baza za izgradnju socijalističkih i komunističkih država.

Danom stupanja na snagu Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća (13. decembar 1946. g.) nacionalizovana su i prešla u državnu svojinu sva privatna privredna preduzeća opštedržavnog i republičkog značaja u 42 grane privrede (od rudarstva, preko svih industrijskih grana, bankarstva, osiguranja, saobraćaja, trgovine na veliko, transporta do iskorišćavanja banja i lekovitih voda) član 1. Nacionalizacija preduzeća obuhvatila je svu pokretnu i nepokretnu imovinu, kao i sva imovinska prava koja su pripadala preduzeću ili služila njegovoj svrsi (patenti, licence, žigovi i dr.) član 4. Ovako sveobuhvatnom nacionalizacijom u celini je fizičkom i pravnim licima oduzeto pravo svojine na sredstvima za proizvodnju, bez naknade.

Posle privatnih preduzeća, nacionalizovane su i zgrade, poslovni prostor i građevinsko zemljište i to posebnim Zakonom o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta iz 1958. g. Ovim zakonom nacionalizovane su: tzv. najamne stambene zgrade tj. zgrade u građanskoj svojini sa više od dva stana ili sa više od tri mala stana; sve stambene zgrade i stanovi kao posebni delovi zgrade, koji su u svojini građanskih pravnih lica, društvenih organizacija i drugih udruženja građana, ako ne služe njihovoj dozvoljenoj delatnosti; višak preko dva stana u svojini jednog građanina; poslovne prostorije u stambenoj zgradi u svojini građana; sve poslovne zgrade u građanskoj svojini koje suže za vršenje privrednih, administrativnih, prosvetnih, kulturnih, zdravstvenih, socijalnih i drugih sličnih delatnosti; sva izgrađena i neizgrađena zemljišta koja se nalaze u užim građevinskim reonima gradova i naselja gradskog karaktera.

Poljoprivredno i šumsko zemljište je putem agrarne reforme oduzeto od vlasnikafizičkih i pravnih lica i prešao u ruke države na osnovu više zakona od kojih su po svom dejstvu najvažniji Zakon o zemljišnom fondu opštenarodne imovine iz 1953. g. Na osnovu Zakona o agrarnoj reformi u državnu svojinu su prešla poljoprivredna dobra: veliki posedi (poljoprivredna i šumska dobra čija ukupna površina prelazi 45 ha ili 2530 ha obradive zemlje); zemljišni posedi u svojini pravnih lica; zemljišni posedi crkava, manastira, verskih ustanova i svih vrsta zadužbina, svetovnih ili verskih; zemljišni posedi koji su u tiku rata ostali bez sopstvenika. Zemljišni posed nezemljoradnika je maksimiran na 3 ha obradivog zemljišta i 5 ha šumskih poseda. Crkvama i manastirima je ostavljeno po 10 ha zemlje, a onima od veće istorijske vrednosti do 30 ha obradive zemlje i 30 ha šuma. Zemlja je oduzimana "u celini zajedno sa svim zgradama i postrojenjima na njoj, sa celokupnim živim i mrtvim inventarom na njoj, koji se zatekao na posedu na dan 28. avgusta 1945. g. i to bez ikakve naknade vlasnicima" stav 1. člana 4. Zakona. U toku sprovođenja agrarne reforme koja je trajala tri godine, formiran je zemljišni fond od 1,566.000 ha koji je prešao u državnu svojinu (na teritoriji bivše Jugoslavije, a najveći deo oduzete zemlje se nalazio u Srbiji). 51% ove zemlje dodeljen je bezemljašima i siromašnim seljacima, a 49% društvenom sektoru poljoprivrede (poljoprivredna dobra, zemljoradničke zadruge). Zakonom iz 1953. g. zemljišni maksimum za vlasnike zemljoradnike smanjen je na 10 ha (izuzetno 15 ha), a zemljišni fond dobijen ovim putem (oko 300.000 ha) dodeljen je zemljoradničkim zadrugama i prešao je u društvenu svojinu. I šumski posedi su oduzimani vlasnicima, bez ikakve naknade, i dodeljivani šumskim zadrugama (društvena svojina) i zemljoradnicima bez zemlje ili sa nedovoljno zemlje.

d) Eksproprijacija, kao pravni institut, označava prinudno oduzimanje privatne imovine u opštem interesu (koji se mora restriktivno tumačiti) uz pravičnu naknadu koja se vezuje za tržišnu vrednost eksproprisane nepokretnosti. Međutim, Osnovinim zakonom o eksproprijaciji iz 1947. "opšti interes" je definisan na takav način da je praktično svaka nepokretnost mogla da podpadne pod ovaj zakon i da se ekspropriše. Tako je, na primer za "opšti interes" proglašeno i podizanje stambenih i javnih zgrada, podizanje javnih kupatila, vežbališta, igrališta i domova za fiskulturu. Eksproprijacija se vršila u korist države, za potrebe državnih organa, ustanova, preduzeća, zadruga i drugih organizacija. Iako je Zakonom bila predviđena naknada za eksproprisane nepokretnosti (u visini prosečne protivvrednosti koju eksproprisana imovina ima na dan procene), u praksi je vlasnicima ove imovine isplaćivana naknada u državnim obveznicama koje nisu imale nikakvu vrednost. Sva ona imovina koja nije vlasnicima oduzeta po osnovu konfiskacije i nacionalizacije, je praktično, dolazila pod udar eksproprijacije i to bez naknade, i prelazila u državnu svojinu.


* * *
Ponovnim uvođenjem višestranačkog političkog sistema i ustavnim ukidanjem svojinskog maksimuma u odnosu na privatnu svojinu fizičkih i pravnih lica, delegitimisani su i delegalizovani svi revolucionarni komunistički propisi na osnovu kojih je oduzimana privatna svojina i pretvarna u opštenarodnu, državnu i društvenu svojinu, bez naknade.

Otpočinjanjem procesa privatizacije, društvene i državne imovine, pravna lica kao nosioci prava upravljanja, korišćenja i raspolaganja na durštvenoj i državnoj imovini i državni organi za imovinu koja je prešla u državnu svojinu, dovedeni su u situaciju da prodaju, pored legalno stečene imovine, i imovinu koja je nasilno oduzeta od legitmnih vlasnika primenom revolucionarnih komunističkih zakona.

Bivše istočnoevropske komunističke zemlje su u toku tranicije donele i sprovele zakone o denacionalizaciji i obeštećenju (Istočna Nemačka, Poljska, Češka, Slovačka, Mađarska, Rumunija), kao i države nastale od bivše SFRJ (Slovenija, Hrvatska, Makedonija), pre nego što su pristupile procesu privatizacije ili paralelno sa ovim procesom.

I Republika Crna Gora je donela Zakon o privremenoj zabrani raspolaganja bivšom društvenom imovinom koja je kao društvena postala oduzimanjem zakonom, drugim propisima i protivpravnim radnjama ("Službeni list RCG", br. 55/2000 od 1.12.2000) koji ostaje na snazi do donošenja zakona o regulisanju svojinskih i drugih pravnih odnosa na imovini oduzetoj od privatnih vlasnika na osnovu propisa o konfiskaciji, nacionalizaciji, sekvestru i eksproprijaciji bez naknade.

U predstojećoj privatizaciji privrede domaći i strani kapital i ulagači treba da nađu svoje mesto, pošto je upravo cilj privatizacije dotok svežeg kapitala, transfer moderne tehnologije, uvođenje savremene organizacije pocesa proizvodnje uz povećanje produktivnosti rada, povećanje deviznog priliva i sveukupno jačanje naše privrede, kako bi postala konkurentna na svetskom tržištu. Da bi zdrav i čist privatni kapital uzeo učešća u privatizaciji potrebno je prethodno obezbediti takvu zakonsku regulativu koja će garantovati i poštovati elementarna svojinska prava pravnih i fizičkih lica, te u tom smislu privatizacija mora biti povezana sa denacionalizacijom i obeštećenjem, koje treba pravno normirati.


ELEMENTARNI PREDLOZI BUDUĆIH ZAKONSKIH REŠENJA DENACIONALIZACIJE

Stvar je zakonodavca da se opredeli za neki od već postojećih modela prilikom regulisanja materije denacionalizacije i obeštećenja vlasnika nasilno oduzete imovine. Stoga ukazujemo samo na neke od elemenata koje treba da sadrži budući zakon.

1) Pravo na povraćaj oduzete imovine ili obeštećenje – titular ovog prava je fizičko lice koje je bilo vlasnik imovine u momentu njenog oduzimanja, po nekom od pravnih osnova koji su navedeni u prethodnom izlaganju, odnosno na osnovu taksativno nabrojanih propisa. S obzirom da je od dana oduzimanja proteklo preko pedeset godina to je samo mali broj vlasnika u životu, te bi stoga ovo pravo trebalo priznati njihovim naslednicima prema odredbama Zakona o nasleđivanju. Pri tome treba imati u vidu nemogućnost vođenja ostavinskog postupka posle smrti imaoca oduzete imovine, pošto je ista prešla u državnu ili društvenu svojinu. Pravo naslednika na povraćaj ili obeštećenje ne bi trebalo vezivati za vođenje ostavinskog postupka, već bi se svojstvo naslednika utvrđivalo na osnovu relevantnih dokumenata: izvod iz matične knjige umrlih za vlasnika imovine; izvod iz matične knjige rođenih za naslednike itd. U slučaju postojanja testamenta, pravo na povraćaj ili obeštećenje imao bi legetar u skladu sa legatom, a testamentalni naslednik do visine udela određenog testamentom. Kada je u pitanju državljanstvo ovih lica, svakako da se ne bi postavljao nikakav problem kod lica koji su državljani SRJ, odnosno Republike Srbije, ali bi se ukazao problem kod lica koja su, bilo svojevoljno bilo aktom državnog organa, izgubila status državljanina SRJ. Jedna od mogućih solucija za ovakve slučajeve je ustanovljenje reciprociteta. Naime, stranom fizičkom licu pripalo bi pravo na denicionalizaciju i obeštećenje pod uslovom reciprociteta, pod istim uslovima pod kojima ovo pravo pripada jugoslovenskim državljanima.

2) Obveznici povraćaja imovine ili obeštećenja Obveznici bi trebalo da budu:

a) SRJ, ako je do neopravdanog oduzimanja imovine došlo na osnovu saveznog propisa ili nezakonitim aktom saveznog organa;
b) Republika Srbija, ako je oduzimanje izvršeno na osnovu republičkog propisa ili radnjom republičkog organa;
c) SRJ ili Republika Srbija ako je oduzeta imovina prešla u njenu svojinu, bez obzira po kom osnovu je izvršeno oduzimanje;
d) Pravno lice koje je steklo svojinu na oduzetoj imovini i
e) Fizičko lice koje je steklo svojinu na oduzetoj imovini.

Pri tome treba voditi računa da su pravna lica sticala oduzete nepokretnosti i drugu imovinu kao društvenu svojinu, na taj način što je država, odnosno republika na njih prenela pravo korišćenja, upravljanja i raspolaganja tom imovinom. Fizička lica su sticala pravo korišćenja oduzetih nepokretnosti (na primer stanarsko pravo na stanovima koji su u državnu, odnosno društvenu svijinu prešli na osnovu konfiskacije i nacionalizacije), a potom im je bilo omogućeno da na tim nepokretnostima steknu pravo svojine na osnovu otkupa stanova. U takvim slučajevima bi obveznik povraćaja trebala da bude država.

3) Predmet povraćaja ili obeštećenja Predmet povraćaja odnosno obeštećenja mogli bi biti:

građevinsko zemljište;
poljoprivredno zemljište, pume i pumsko zemljište;
stambene i poslovne zgrade, odnosno idealni delovi takvih zgrada, stavovi i poslovne prostorije kao posebni delovi zgrade, odnosno idealni delovi tih posebnih delova zajedno sa pripadajućim zemljištem;
preduzeća

Kada je u pitanju neizgrađeno građevinsko zemljište, pređašnjem vlasniku bi isto moglo biti vraćeno u svojinu (naturalna restitucija), dok bi za izgrađeno građevinsko zemljište u obzir došlo samo obeštećenje u novcu, hartijama od vrednosti i sl.

Slična situacija je i sa poljoprivrednim zemljištem, šumama i šumskim zemljištem. Naime, u slučajevima kada ovo zemljište nije promenilo namenu, trebalo bi pribeći naturalnoj restituciji, a u slučajevima kada je promenjena namena obeštećenju u novcu, hartijama od vrednosti i sl.

Situacija sa stambenim i poslovnim prostorom je vrlo složena zbog toga što su predmet odkupa bile i nekretnine koje su konfiskovane, nacionalizovane i eksproprisane bez naknade. Predmet naturalne restitucije mogle bi biti samo nekretnine koje su i dalje u državnom vlasništvu. Za obeštećenje vlasnika nekretnina koje su državni organi ili organi lokalne samouprave otuđili iz državne, odnosno društvene svojine putem otkupa, bila bi nadležna država. Pri tome postoji više načina obeštećenja: vraćanje druge odgovarajuće nepokretnosti, isplata u novcu, hartijama od vrednosti i drugo.

Kada su u pitanju oduzeta preduzeća, mišljenja smo da bi u tim slučajevima restituciju najlakše bilo sprovesti putem dodele akcija preduzeća bivšem vlasniku, odnosno bivšim akcionarima i to prema faktičkom i pravnom stanju u kome je preduzeće bilo u momentu pravosnažnosti pojedinačnog akta kojim je oduzimanje određeno, odnosno u momentu oduzimanja državine ako je do njega došlo bez donošenja pojedinačnog sudskog ili upravnog akta. Ovo stoga što su za proteklih pola veka većina takvih preduzeća znatno proširila kapacitet, podignuti su novi objekti, instalirana nova tehnologija proizvodnje itd.

4) Postupak povraćaja oduzete imovine ili obeštećenja Kao nadležni organi za sprovođenje postupka povraćaja oduzete imovine ili obeštećenja mogu se odrediti upravni organi ili sud, ili, polazeći od pravnog osnova oduzimanja imovine, i upravni organ i sud. Ukoliko se zakonodavac opredeli za nadležnosat upravnih organa, onda bi se postupak sprovodio po odredbama Zakona o opštem upravnom postupku ("Službeni list SRJ", br. 33/97), gde bi u prvom stepenu bili nadležni organi uprave prema mestu gde se nalazi imovina koja je predmet povraćaja ili obeštećenja, a u drugom stepenu nadležno republičko ministarstvo (po našem mišljenju to bi bilo ministarstvo pravosuđa ili ministarstvo finansija). Pravno je moguće da se ovaj postupak sprovodi i pred nadležnim sudovima prvog stepena u vanparničnom postupku, prema odredbama Zakona o vanparničnom postupku ("Službeni glasnik SRS", br. 25/82 i 48/88). U prvom stepnu bi bio nadležan sud na čijoj teritoriji se nalazi imovina koja je predmet restitucije. Druga varijanta bi bila da u ovom postupku učestvuje organ uprave za one slučajeve kada je do oduzimanja imovine došlo administrativnim putem, a sud, pak, onda kada je imovina oduzimanja na osnovu sudske presude.

Postupak bi se pokretao podnošenjem zahteva nadležnom organu uz dostavljanje potrebne dokumentacije:
ako zahtev podnosi raniji vlasnik: ime i prezime, podaci o rođenju i prebivalištu;
ako zahtev podnosi zakonski naslednik: podaci o ranijem vlasniku, uključujući i dokaz o njegovoj smrti, podatke na osnovu kojih dokazuje da je u rodbinskoj vezi sa ranijim vlasnikom, odnosno da je njegov naslednik;
podatke o imovini koja je predmet povraćaja ili obeštećenja (mesto gde se nepokretnost nalazi, ZKUL broj, broj katastarske parcele, naziv katastarske opštine) i izvod iz zemljišnih knjiga;
akt na osnovu koga je nepokretnost prešla u državnu ili društvenu svojinu (sudska presuda, rešenja nadležnog organa i sl);
ostale isprave i dokazi na osnovu kojih se može utvrditi osnovanost zahteva.

Sve do sada navedeno je samo jedan od mogućih viđenja pravnog regulisanja denacionalizacije i povraćaja nepravedno oduzete imovine i obeštećenja ranijih vlasnika.