Aleksandar Todorović

Poslednjim izmenama i dopunama Zakona o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja (u daljem tekstu: Savezni zakon) - (“Službeni list SRJ” broj, 30/96, 58/98, 70/2001 i 3/2002), koje su stupile na snagu 1.1.2002. godine redukovana je mogućnost koju je određena grupa korisnika prava na starosnu penziju imala, a koja se odnosi na istovremeno nesmetano korišćenje penzije, na jednoj strani i stupanje u radni odnos, na drugoj strani.

U izmenjenom članu 111. Saveznog zakona dodati su novi st. 2. i 3. koji glase:

Dakle, prema ovom rešenju, korisnik penzije koji se zaposli ne gubi pravo na penziju, ali mu se obustavlja isplata za vreme trajanja zaposlenja, odnosno obavljanja samostalne delatnosti, da bi mu se po prestanku ovih činjenica izvršio preračun penzije i utvrdio nov iznos, kao i ponovno uspostavila isplata penzije, počev od dana prestanaka radnog odnosa, odnosno prestanka obavljanja samostalne delatnosti.

Restriktivan pristup zakonodavca ovom pitanju u odnosu na ranije važeće rešenje sastoji se u tome što dosadašnja rešenja nisu onemogućavala isplatu penzije za vreme trajanja zaposlenja. To ne znači da nisu postojala neka druga ograničenja i njihovi modaliteti. Pre svega, Zakon o radnim odnosima (“Službeni glasnik RS” br. 55/96, 28/2001, 43/2001) koji je prestao da važi, utvrđivao je u članu 110. da zaposlenom prestaje radni odnos nezavisno od njegove volje i volje poslodavca (po sili zakona) kad navrši 65 godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja. Zakon o radu (član 97. tačka 2) zadržao je iste uslove, ali je utvrdio znatno mekše rešenje, po kome ovim licima (65/15) prestaje radni odnos, pod uslovom da se nije drugačije sporazumeo sa poslodavcem.

Pravo korisnika penzije da stupi u radni odnos, odnosno da započne obavljanje samostalne delatnosti uspostavljeno je stupanjem na snagu Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju (“Službeni glasnik RS”, broj 27/92). Pomenuti zakon iz 1992. godine prestao je da važi i zamenio ga je važeći Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (“Službeni glasnik RS”, broj 52/96, 42/98 i 29/2001) (u daljem tekstu: Republički zakon) koji je ovo pravo izričito uredio članom 88. koji glasi:

Korisniku penzije koji radi u inostranstvu obustavlja se za vreme tog rada isplata penzije, ukoliko međunarodnim ugovorom nije drukčije određeno.”

Ovom odredbom utvrđeno je kada rad ne utiče na obustavu isplate penzije, tako da je u njenom prvom delu, predviđeno da korisnici penzije koji se nalaze u radnom odnosu, odnosno obavljaju samostalnu delatnost, na teritoriji Republike, imaju pravo po prestanku zaposlenja tj. samostalne delatnosti, na određivanje novog iznosa penzije, kao i da im se za vreme obavljanja tog posla, odnosno te delatnosti, isplata penzije neće obustavljati. S druge strane, kao lica iz obaveznog osiguranja, ovakvi korisnici penzija imali su obavezu plaćanja odgovarajućih doprinosa za obavezno osiguranje. Na taj način korisnik penzije sticao je pravo da mu se po prestanku zaposlenja odnosno, prestanku obavljanja samostalne delatnosti, period proveden u obaveznom osiguranju, prizna u penzijski staž, zatim da mu se ostvarena zarada, odnosno osnovice osiguranja, na koje su uplaćeni doprinosi za obavezno osiguranje, priznaju u penzijski osnov i da mu se na osnovu svega toga odredi nov iznos penzije, koji ni u kom slučaju (ni onda, a ni sada) nije mogao biti veći od 85% penzijskog osnova. U principu ova mogućnost zadržana je i posle najnovijih izmena.

Treba napomenuti da se ova odredba odnosi samo na korisnike starosnih, a da se ne može primenjivati na korisnike porodičnih penzija, jer je članom 84. stav 3. Republičkog zakona predviđeno da će se obustaviti isplata porodične penzije korisniku koji zasnuje radni odnos.

Kod korisnika invalidskih penzija, zbog postojanja faktora gubitka radne sposobnosti, kada se utvrdi da su zasnovali radni odnos, odnosno započeli obavljanje samostalne delatnosti, naložiće se izvršenje kontrolnog pregleda. U zavisnosti od toga da li će se utvrditi i dalje postojanje gubitka radne sposobnosti ili ne, odlučiće se i o obustavi isplate invalidske penzije. Međutim, dosadašnjem korisniku invalidske penzije kod koga se na kontrolnom pregledu utvrdi nepostojanje gubitka radne sposobnosti, neće se obustaviti isplata penzije zbog toga što je zasnovao radni odnos, već zbog toga što više ne postoji invalidnost. Ovime se ističe da je pravo korisnika penzije na rad nesporno sa aspekta postojanja odnosno nepostojanja invalidnosti. Shodno tome, invalidu kod koga se na kontrolnom pregledu utvrdi i dalje postojanje invalidnosti, neće se obustaviti isplata penzije. Ovde ćemo priložiti i Mišljenje Ministarstva za rad, boračka i socijalna pitanja RS, br 11-00-61/2000-02 od 15. 3. 2000. godine:

U obradi ove teme treba imati u vidu odredbe Republičkog zakona koje se odnose na isplatu penzije i probleme do kojih dolazi u praksi, kada se po ostvarivanju prava na penziju zaključi radni odnos, odnosno započne sa obavljanjem samostalne delatnosti. Republički zakon u članu 73. stav 1. utvrđuje okolnost prestanka obaveznog osiguranja kao relevantnu za početak isplate starosne penzije. U zavisnosti od toga kada je obavezno osiguranje prestalo, Republički zakon nalaže da će se starosna penzija isplaćivati najranije od dana nastanka uslova za starosnu penziju, ukoliko se zahtev podnese u narednih šest meseci, a obavezno osiguranje je prestalo pre nastupanja uslova za penziju. U slučaju kada je obavezno osiguranje prestalo nakon sticanja uslova za penziju, isplata će se vršiti od prvog narednog dana po prestanku obaveznog osiguranja. Slično je predviđeno i u članu 74. Republičkog zakona koji reguliše isplatu invalidske penzije.

Različiti modaliteti se vezuju za takoreći opšti uslov kad je u pitanju isplata penzije, a to je momenat prestanka isplate zarade odnosno, prestanak obaveznog osiguranja. U praksi često dolazi do problema kada jedno lice sa istim danom ostvari pravo na penziju odnosno, isplatu penzije i zasnuje novi radni odnos, odnosno započne obavljanje samostalne delatnosti.

Tako npr. licu A je sa 31.5.1996. prestao radni odnos zbog nastupanja uslova za sticanje prava na starosnu penziju. Rešenjem fonda penzijskog i invalidskog osiguranja zaposlenih (dalje: fond zaposlenih) određeno mu je pravo na penziju sa 1.6.1996. godine. Sa istim datumom je započeo obavljanje samostalne delatnosti kod fonda penzijskog i invalidskog osiguranja samostalnih delatnosti. Posle dve godine je prekinuo obavljanje samostalne delatnosti i podneo zahtev fondu zaposlenih kao fondu kod koga je stečeno pravo, da mu se odredi nov iznos penzije. Kako Republički zakon izričito predviđa da je datum isplate penzije uslovljen prethodnim prestankom obaveznog osiguranja, u ovom slučaju će se danom sticanja prava na penziju i danom isplate penzije smatrati prvi dan po prestanku obaveznog osiguranja, odnosno po prestanku obavljanja samostalne delatnosti, a to je u ovom primeru 1.6.1998. godine, dok će se sva primanja ostvarena po rešenju kojim je utvrđeno pravo sa 1.6.1996. smatrati neosnovano isplaćenim, a korisnik će imati obavezu vraćanja iznosa koji je na taj način ostvario zato što nisu bili ispunjeni uslovi za osvarivanje prava na isplatu penzije, jer se nalazio u obaveznom osiguranju. Ovakve situacije se u praksi mogu izbeći na taj način što će korisnik penzije stupati u obavezno osiguranje, tek nakon proteka onog dana u kom je ostvario isplatu penzije.

Inoviranim članom 111. stav 2. nije ukinuto pravo penzionera da bude u radnom odnosu, ali mu je uskraćena mogućnost da paralelno sa obavljanjem radnog odnosa koristi penziju. Ova mogućnost odložena je za momenat prestanka zaposlenja, odnosno obavljanja samostalne delatnosti, sa pravom na preračun iznosa penzije.

Ovde se ne bi moglo govoriti o narušavanju prava utvrđenih ustavom i zakonom, međutim neophodno je istaći da su ovakvom odredbom narušeni neki osnovni principi i načela osiguranja, kao što je npr. ”pravo na korišćenje osigurane sume po nastupanju osiguranog slučaja”, zarad uštede sredstava oaganizacije za osiguranje (fonda penzijskog i invalidskog osiguranja). Pozitivan efekat ove uštede realno se ne može očekivati, s obzirom da će se korisnici penzije radije opredeliti za sigurno i nesmetano korišćenje penzije, i eventualni rad “na crno”. Nažalost, stoji i protivargumenat da obavezno socijalno osiguranje u Republici još uvek nije stasalo da bi samostalno izašlo “na teren” osiguranja, već je i dalje u ravni socijalne problematike, ali i zbog toga treba skrenuti pažnju, da će primena rešenja iz člana 111. u perspektivi najviše pogoditi fond, iz tog razloga što će zbog gore navedenog, verovatnog ponašanja korisnika penzije ostati bez određenog iznosa doprinosa koji mu je do sada nesmetano pristizao, a pri čemu se neće smanjiti odliv sredstava na ime korišćenja prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja.