Pre svega, izvršeno je preciziranje u članu 13, kojim se utvrđuje ko spada u osiguranike samostalnih delatnosti, pa se kaže da osiguranici samostalnih delatnosti mogu biti:

Pomenuta izmena u tač. 1) i 2) ima za cilj da jasno uvaži situaciju u kojoj se lica koja su osnivači preduzeća, privrednih društava i lica koja su preduzetnici, a nisu u obaveznom osiguranju po osnovu zaposlenja u nekom drugom subjektu, imaju smatrati osiguranicima samostalnih delatnosti, čime se isključuje mogućnost da ova lica u oblicima organizovanja čiji su oni osnivači, mogu imati status obaveznog osiguranika po osnovu zaposlenja. Ova situacija je do sada bila moguća, čime je ova vrsta osiguranika imala mogućnost da status obaveznog osiguranika ostvaruje pod znatno povoljnijim uslovima (stope doprinosa po osnovu zaposlenja u sopstvenoj firmi su znatno povoljnije od onih koje ova lica uplaćuju kao osnivači - odnosno osiguranici samostalnih delatnosti).

Kao što je već rečeno, najnovijim izmenama Saveznog zakona ukinuta su prava (pravo na prekvalifikaciju i dokvalifikaciju i pravo na raspoređivanje na drugi odgovarajući posao sa punim radnim vremenom) iz penzijskog i invalidskog osiguranja koja se ostvaruju po osnovu opasnosti od nastanka invalidnosti. Međutim, ovo pravo se i dalje uređuje Republičkim zakonom, a kako je izvesna volja zakonodavca da se u buduće ovo pravo ne utvrđuje u sistemu penzijskog i invalidskog osiguranja, neophodno bi bilo da se budućim izmenama Republičkog zakona ovo pravo ukine. Međutim, moguća je i situacija da Republički zakon preuzme u potpunosti uređivanje ovog prava (kao što je to slučaj sa uređivanje novčane naknade po osnovu tuđe nege i pomoći, koju Savezni zakon ne poznaje). U tom slučaju, neophodno bi bilo urediti potpunije ovo pravo Republilčkim zakonom.

Najznačajnija izmena Saveznog zakona odnosi se svakako na pooštrenje uslova za sticanje prava na starosnu penziju. U pogledu staža, Savezni zakon ne predviđa drugačije uslove, ali su uslovi u pogledu godina života promenjeni, na taj način što je starosna granica za sticanje prava na starosnu penziju produžena za tri godine. Tako osiguranik stiče pravo na starosnu penziju (član 22.):

Primećuje se dakle, u tački 1) da umesto dosadašnje starosne granice od 60 godina (muškarac), odnosno 55 (žena), navedena lica mogu ostvariti ovo pravo tek sa navršenih 63, odnosno 58 godina života. Uslov utvrđen u tački 2) se nije promenio i on je bio predviđen i u dosadašnjem tekstu zakona, ali u pogledu godina života koja se traži u tački 3) starosna granica je podignuta sa dosadašnjih 50 godina, na 53 godine života. To znači da lice (muškarac) koje je ostvarilo 40 godina staža osiguranja, a nije navršilo 53 godine života, neće moći da ostvari pravo na starosnu penziju. Do ovih izmena, pomenuta lica iz tačke 3) ostvarivala su pravo na starosnu penziju sa navršenih 50 godina. Međutim, u članu 23. zadržana je fomulacija (pri čemu se radi o pravnotehničkoj nekorektnosti jer se ovaj član poziva na član 22. st. 1 i 2, a posle najnovijih izmena član 22. ima samo jedan stav) koja se odnosi na lica koja su ostvarili staž osiguranja sa uvećanim trajanjem kod kojih se vrši snižavanje starosne granice zavisno od stepena uvećanja staža. Ovim licima se na pomenuti način starosna granica i dalje može snižavati najviše do 50 godine života, a najnovijom izmenom Saveznog zakona ("Službeni list SRJ" 3/2001 od 18.1. 2002. godine stupio na snagu 1.1.2002) utvrđuje se da se baletskim umetnicima ova starosna granica može snižavati i ispod navršene 50 godine života. Zadržavanjem rešenja iz člana 23. stav 2. najniža starosna granica iz člana 22. tačka 3) od 53. godina faktički je učinjena bespredmetnom, kada su u pitanju lica koja su staž osiguranja ostvarila radeći na poslovima na kojima se staž osiguranja računa sa uvećanim trajanjem.

Starosna granica od 53 godine utvrđena je i u članu 82. Saveznog zakona kojim se uređuje sticanje i ostvarivanje prava određenih kategorija osiguranika. Radi se o licima koja su ostvarila 20 godina penzijskog staža od čega najmanje 10 godina efektivno provedenih na radnim mestima na kojima se staž osiguranja računa sa uvećanim trajanjem kojima se posebnim zakonom priznaj pravo na starosnu penziju pod uslovima utvrđenim Saveznim zakonom, pri čemu to pravo mogu ostvariti ukoliko su navršili najmanje 53 godine života (do ovih izmena bilo je predviđeno 50). Međutim, kao što smo već napomenuli član 23. Saveznog zakona dozvoljava snižavanje starosne granice do 50 godina života, pa se u ovom slučaju ovakva situacija može definisati kao jasna kolizija dve odredbe.

Prvu grupu izmena u ovom odeljku čine izmene i dopune koje se odnose na uslove za ostvarivanje prava na invalidsku penziju u čl. 45, 46, 49 i 50. Kao prvo u članu 45. stav 1. tačka 1) precizira se odredba po kojoj osiguranik kod koga je nastao gubitak radne sposobnosti stiče pravo na invalidsku penziju ukoliko je invalidnost nastala kao posledica povrede na radu ili profesionalne bolesti, bez obzira na dužinu penzijskog staža i navršene godine života. U tački 2) istog člana nije izmenjen uslov za sticanje invalidske penzije usled bolesti ili povrede van rada, a koji se odnosi na pokrivenost jedne trećine radnog veka osiguranika penzijskim stažom. Međutim, najnovijim izmenama utvrđuje se u ovom slučaju da osiguranik kod koga je nastao gubitak radne sposobnosti stiče pravo na invalidsku penziju pod uslovom da je gubitak radne sposobnosti nastao pre navršenja godina života propisanih za sticanje prava na starosnu penziju, kao i da mu je najmanje jedna trećina radnog veka pokrivena ostvarenim penzijskim stažom. Kada je o ovoj odredbi reč (član 45. stav 1. tačka 2) napominjemo da je raniji tekst zakona (član 49 stav 4) sadržao naizgled sličnu odredbu, koja je predviđala da se osiguraniku kod koga je invalidnost nastala posle navršene 60 (muškarac), odnosno 55 (žena) godine života invalidska penzija određuje u istom procentu od penzijskog osnova kao i starosna penzija. Ova odreba ukinuta je odlukom Saveznog ustavnog suda (Službeni list 58/98), sa obrazloženjem da je narušena odredba člana 59. Ustava SRJ po kojoj invalidi uživaju posebnu zaštitu.

Međutim, najnovijim izmenama (član 45. stav 1. tačka 2) kao uslov za ostvarivanje prava na invalidsku penziju utvrđuje se pored ostalog, da osiguranik u momentu gubitka radne sposobnosti nije navršio godine života neophodne za ostvarivanje prava na starosnu penziju, što znači da pravo na invalidsku penziju neće ostvariti lice koje je te godine navršilo u momentu gubitka radne sposobnosti. Problem predstavlja zakonska formulacija koja upućuje samo na godine života neophodne za sticanje prava na starosnu penziju, pri čemu podsećamo da je u članu 22. utvrđeno tri modaliteta pod kojima se ovo pravo može ostvariti (vidi gore čl. 22), što otvara nedoumicu da li osiguranik koji je ostvario 53 godine života, kod koga je nastao gubitak radne sposobnosti i kome je pokrivena jedna trećina radnog veka, ali nije ostvario uslov za starosnu penziju u pogledu godina staža osiguranja, može ostvariti pravo na invalidsku penziju. Najverovatnije je da je namera zakonodavca bila da se u krugu onih koji ostvaruju pravo na invalidsku penziju mogu naći samo oni koji svoja prava ne mogu ostvariti na drugi način, pa tako lica koja ispunjavaju uslove za starosnu penziju ne mogu ostvariti pravo na invalidsku penziju. Međutim, ovo se ne vidi iz navedene zakonske formulacije.

Dopunom člana 49. stav 3. utvrđeno je da osiguranik žena može, na svoj zahtev, da ostvari pravo na invalidsku penziju na isti način, pod istim uslovima i u istoj visini kao i osiguranik muškarac. Ovom odredbom data je mogućnost ženi osiguraniku da po svojoj volji odlučuje na koji način i u kojoj visini će ostvariti pravo na invalidsku penziju, s obzirom da se visina penzije određuje između ostalog i prema polu. Ovom odredbom je ženi osiguraniku data mogućnost da se opredeljuje za zakonsku varijantu koja je u određenom trenutku povoljnija za nju. Konkretno to bi trebalo da znači da žena koja je ostvarila 59 godina života može po tzv. "muškim procentima" da ostvari pravo na invalidsku penziju, iako je napunila godine života utvrđene ovim zakonom za ostvarivanje prava na starosnu penziju.

Kada je reč o utvrđivanju visine invalidske penzije, shodno prethodno pomenutim odredbama, s obzirom da je starosna granica sada vezana samo za situaciju u kojoj se može uopšte ostvariti pravo na invalidsku penziju, logično je da ona neće uticati na obim tog prava. Iz tog razloga članom 49. predviđa se da se invalidska penzija, u slučaju invalidnosti prouzrokovane bolešću ili povredom van rada, određuje od penzijskog osnova u procentu koji se utvrđuje prema polu osiguranika, dužini penzijskog staža i pokrivenosti radnog veka penzijskim stažom.

Utvrđujući novu koncepciju uslova za sticanje prava na invalidsku penziju Zakonom o izmenama i dopunama Zakona o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja ("Službeni list SRJ 70/2001"), a verovatno imajući u vidu dejstvo gorepomenute odluke Saveznog ustavnog suda, zakonodavac je odredbom člana 42. utvrdio modalitete po kojima će se licima koji su počev od 1.1.1997. godine ostvarila pravo na invalidsku penziju posle navršenih 60 (muškarac), odnosno 55 (žena) godina života, izvršiti preračun iznosa invalidske penzije, i to na sledeći način:

Ova odredba se primenjuje i na korisnike porodične penzije ostvarene nakon smrti osiguranika, odnosno pomenutih korisnika invalidske penzije. Zahtev za ovu vrstu preračuna može se podneti u roku od godinu dana od dana stupanja na snagu ovog zakona, a postupak za ostvarivanje prava na invalidsku penziju pokrenut od 1. januara 1997. godine do dana stupanja na snagu ovog zakona, okončaće se u skladu sa odredbama pomenutog člana 42.

Kada je reč o preostaloj radnoj sposobnosti i ovde je pomerena starosna granica do čijeg navršenja se mogu ostvariti prava po osnovu preostale radne sposobnosti, pa tako se tako izmenjenim članom 54. Saveznog zakona predviđa: