JOVAN STERIJA POPOVIĆ - PROFESOR LICEJA 

Prof. dr Gordana Stanković,
Pravni fakultet Univerziteta u Nišu

Jedan iz plejade srpskih pravnih pisaca iz 19. veka koji je po svom profesionalnom radu i angažovanju značajan za razvoj srpske pravne nauke i pravničkog obrazovanja je i Jovan Sterija Popović, koji je širokoj javnosti poznatiji kao književnik. Sterijin književni opus bacio je u zasenak njegov doprinos razvoju naše pravne misli iako je Sterija bio pravnik po obrazovanju i, pored književnih dela po kojima je poznat i slavan, napisao je i objavio preko šezdesetak stručnih radova, među kojima je i veliki broj udžbenika iz različitih naučnih oblasti.

Malo je poznato da Jovan Sterija Popović pripada prvoj generaciji srpskih profesora prava koji su delovali u periodu kad je Licej premešten iz Kragujevca u Beograd i kad je dobio prvu godinu studija prava. U vreme kad je u Srbiji bilo malo pismenih stanovnika i kad je započelo školovanje prvih pravnika, na Liceju su utemeljene pojedine savremene nastavno-naučne discipline i kreirani prvi programi obrazovanja pravničkih kadrova u Srbiji. Za to je posebno zaslužan sâm Jovan Sterija Popović. Kao jedan od prvih nastavnika prava na Liceju, Jovan Sterija Popović je uveo građansko procesno pravo, kao nastavno-naučnu disciplinu, u nastavni program Liceja, na samom početku njegovog rada i kreirao prvi nastavni program za ovaj nastavni predmet.

Jovan Sterija Popović, jedan iz plejade školovanih Srba koji su živeli u Austrougarskoj, postao je profesor na Liceju, u svojoj tridesetičetvrtoj godini života. Posle završenih studija prava u Kežmarku (Slovačka), profesure u gimnaziji i prakse u advokaturi, Jovan Sterija Popović se javio na konkurs koji su objavile srpske vlasti za nastavnika u Liceju 1840. godine.

U prijavi na konkurs upućenoj Ministarstvu prosvete, Jovan Sterija Popović je, između ostalog, naveo da je položio advokatski ispit sa pohvalnim uspehom, da je bio zakleti advokat sa iskustvom u parničnim stvarima, da poznaje mađarsko i austrijsko pravo i da je objavljivao radove na srpskom i latinskom jeziku. Pored toga, Sterija Popović je u prijavi naveo da želi da njegovo angažovanje kao profesora bude tretirano kao probni rad, ali tako da on potraje duže zbog složenosti i značaja profesorskog posla koji zahteva ozbiljnu pripremu i proveru, kao i da bi profesorska plata, zbog skupoće i teškoće oko nabavke literature, trebalo da iznosi 800 talira godišnje.

Pored Jovana Sterije Popovića, na konkurs su se javila još dva kandidata. Ministarstvo prosvete i Savet su se odlučili za Steriju Popovića zbog njegovog uspeha u obrazovanju, praktičnog iskustva, sposobnosti i književnog ugleda. Sterija je odmah pozvan da dođe u Srbiju i da započne sa radom u nastavi. Sterija je, pošto je dobio pasoš i saglasnost austrougarskih vlasti, odmah došao u Srbiju i započeo svoju profesorsku karijeru kao privremeni profesor. Relativno brzo, zbog postignutih uspeha u nastavnom radu, Sterija Popović je postao redovni (“dejstvitelen”) profesor Liceja.

Ukaz o njegovom postavljenju za profesora Liceja knez Mihajlo je potpisao novembra 1840. godine i Sterija je položio zakletvu decembra 1840. godine.

U toku svoje profesorske karijere na Liceju, započete u jesen 1840. godine, koja je trajala do oktobra 1942. godine, kada je postao načelnik prosvetnog odeljenja Minstarstva prosvete, Jovan Sterija Popović je predavao na Liceju Prirodno pravo i Kurijalni štil i Sudejski red pri građanskim parnicama.

Predavanja iz Prirodnog prava, prema Rajićevom nastavnom planu, Sterija je držao 1840/41 u Kragujevcu i 1841/42 godine u Beogradu, sa fondom od šest časova nedeljno. Rukopis ovih njegovih predavanja, koji je sačuvan, objavljen je tek 1995. godine.

Jovan Sterija Popović je sâm kreirao nastavni program Prirodno pravo koje je predstavljalo uvodni predmet u pravničko obrazovanje i pružalo elementarna znanja o pravu kao društvenom fenomenu. Program prirodnog prava obuhvatao je oblast teorije prava, privatnog prava, teorije države i međunarodnog prava. Literarnu podlogu njegovih predavanja činilo je tridesetijedno delo na nemačkom i latinskom jeziku.

U vreme kad je započelo školovanje prvih pravničkih kadova na Liceju, rad na donošenju Građanskog zakonika bio je još uvek u toku tako da nije bilo uslova da profesori prava drže predavanja iz građanskog prava, niti su prvi školovani pravnici na Liceju mogli da steknu osnovna pozitivnopravna znanja iz domena građanskog materijalnog prava. To je i bio razlog što se Jovan Sterija Popović zalagao za uvođenje rimskog prava u nastavni plan Liceja kako bi prvi srpski pravnici školovani u zemlji stekli elementarna znanja iz građanskog prava. Svoj predlog za uvođenje rimskog prava u nastavni plan Liceja obrazlagao je, između ostalog, i time što je rimsko pravo temelj i osnov svim građanskim zakonicima i što se ono predaje i izučava na evropskim univerzitetima. Sterija je imao i želju i nameru da predaje rimsko pravo. Da bi mogao da se blagovremeno pripremi za nastavu iz ovog predmeta, Sterija je molio da Ministarstvo blagovremeno donese odluku o njegovom predlogu da Rimsko pravo uđe u nastavni plan Liceja da bi se on preko letnjeg raspusta pripremio za nastavu iz ovog predmeta tako što bi pripremio “kompendijum”. Iz toga se vidi da je Sterija imao nameru da sačini neku vrstu priručnog udžbenika.

Ministarstvo prosvete je poslalo profesora Steriju Popovića u Beč da prisustvuje ispitima srpskih pitomaca koji su se školovali u Beču. Za vreme svog boravka u Beču, Sterija je upoznao Vuka Karadžića sa svojim idejama o nastavi iz rimskog prava na Liceju i, zahvaljujući angažovanju Vuka Karadžića, odobren je Sterijin program za nastavu iz rimskog prava i preporučeno mu je da započne sa pripremama i da se u toku svog boravka u Beču snabde neophodnom literaturom. Kasnije, kad je 1844. godine donet Srpski građanski zakonik, sâm Sterija je, kao načelnik Ministarstva prosvete, doneo akt o promeni nastavnog plana i predavanja iz građanskog prava uvrstio u nastavni plan.

Izučavanje građanskog procesnog prava u Srbiji započelo je 1841. g. na Liceju upravo zahvaljujući Jovanu Steriji Popoviću.

Prva predavanja iz građanskog procesnog prava Jovan Sterija Popović održao je u letnjem semestru šk. 1840/41 godine kao “Uvod u sudejski građanski red i kurijalni štil”. Iz samog naslova kursa vidi se da su predavanja obuhvatala, pored građanskog sudskog postupka, i sudski (formalistički) stil.

Potrebu za nastavom iz civilne procedure objasnio je sâm Sterija Popović u pismu koje je uputio Ministarstvu prosvete 14. juna 1841. godine, pošto je samoinicijativno održao nastavu iz ovog predmeta. Ministarstvo je prihvatilo njegov predlog 17. juna 1841. godine, i građansko procesno pravo je postalo deo nastavnog plana Liceja. Kasnije, prema nastavnim planovima koji su važili za Veliku školu, građansko procesno pravo je postalo neophodan i stalni predmet na studijama prava.

Sterija je bio motivisan nizom razloga da samoinicijativno započne sa nastavom iz građanskog sudskog postupka. S jedne strane, to je, nesumnjivo, posledica samog Sterijinog koncepta prirodnog prava. Sterija je smatrao da pojedinci i građani imaju razna i različita subjektivna prava, koja su prirodna i urođena. Samo postojanje građanskih subjektivnih prava, po prirodi stvari, nalaže i postojanje pravila o njihovoj sudskoj zaštiti u parnici ukoliko ona eventualno budu povređena. S druge strane, postojala je i neophodna normativna osnova. Ustav Knjaževstva Srbije od 1838. godine, kojim je bila obuhvaćena osnovna ustavna materija, priznao je, pored političkih, i građanska prava u skladu sa osnovnim političkim i ekonomskim principima tadašnjeg buržoaskog društva. Iako se među garantovanim pravima građana nije nalazilo i pravo na pravnu zaštitu, kao posebno javno subjektivno pravo, Ustavom je bila obezbeđena i garantovana sudska zaštita jer je bila predviđena organizacija sudova i njihova nadležnost i proklamovan princip zakonitosti. Zbog toga je bilo sasvim prirodno da budući pravnici u toku svog školovanja izuče organizaciju pravosuđa i sudsku proceduru, kao metod sudske zaštite građanskih subjektivnih prava. Pored toga, stanje kadrova u tadašnjem pravosuđu nesumnjivo je ukazivalo na potrebu da se u program obrazovanja pravničkih kadrova uključi i izučavanje civilne procedure.

Sterija je u toku svog školovanja izučavao građansko procesno pravo, koje je, kao advokat, primenjivao u praksi i bio je duboko svestan značaja civilne procedure, ne samo za očuvanje pravnog sistema jedne države, uspostavljanje zakonitosti i vladavine prava, već i za zaštitu subjektivnih građanskih prava pojedinaca.

U aktu koji je uputio Ministarstvu prosvete, pošto je nastavu održao i samoinicijativno proširio nastavni program, Sterija objašnjava da je to učinio iz ljubavi prema opštem napretku.

Ministarstvo prosvete je prihvatilo Sterijin predlog 17. juna 1841. godine i građansko procesno pravo je postalo nastavna disciplina koja se predaje i ocenjuje na ispitima.

U vreme kad je Sterija započeo prva predavanja iz građanskog sudskog postupka, organizacionim propisima u Srbiji su bili ustanovljeni sudovi, kao specijalizovani organi za pružanje pravne zaštite. Normativnu podlogu njegovih predavanja iz predstavljale su, pre svega, odredbe Ustava Knjaževstva Srbije od 1838. godine. Odredbama čl. 30-37. ovog Ustava bile su postavljene osnove sudske organizacije. Ustanovljena su tri suda za “ispunenie pravosudija”: primiritelni sudovi u selima, prvostepeni sudovi u varošima i Veliki (Apelacioni) sud u prestonici. Sudstvo je potpuno bilo uređeno Privremenim ustrojstvom primiritelnih sudova od 17. juna 1839. godine, Ustojstvom okružnih sudova i Ustrojstvom Velikog (Apelacionog) suda od 26. 1. 1840.

Predavanja o sudovima i njihovoj organizaciji bila su predmet izučavanja i u drugim nastavnim disciplinama koje su se predavale na Liceju.

Zahvaljujući Steriji Popoviću, građansko procesno pravo je definitivno postalo predmet samostalne naučne discipline koja se izučavala na Liceju kao deo pravničkog obrazovanja. Sterija je, kao idejni tvorac prvog nastavnog programa iz građanskog procesnog prava, istovremeno započeo prvu teorijsku obradu građanskog procesnog prava. To je, istovremeno, bio i neoboriv dokaz da građansko procesno pravo predstavlja samostalnu granu javnog prava, različitu od privatnog građanskog prava. To pokazuje, istovremeno, da su se i u Srbiji onog doba, na naučnom planu, pratili i sledili tokovi evropske pravne misli i da Srbija onog vremena, zahvaljujući Steriji Popoviću, nikako i nipošto nije bila naučna provincija.

Sterijin program građanskog procesnog prava pokazuje da je on u okviru ove nastavno-naučne discipline predavao, pored parničnog procesnog prava i izvršno procesno pravo u skladu sa shvatanjem koje je dominiralo i u zakonodavstvu i u teoriji onog vremena. Sâm postupak izvršenja tretiran je kao prirodno i pravno produženje parničnog postupka. On se nije razdvajao od parničnog postupka, kao postupka utvrđenja, niti se tretirao kao samostalna institucija. Sterija je, u skladu sa tada vladajućim shvatanjima o odnosu parničnog i izvršnog postupka, smatrao da parnični i izvršni postupak nisu zasebne pojave već dva povezana stadijuma građanske parnice koja obuhvata, s jedne strane, utvrđenje, a s druge strane, prinudno izvršenje spornih i povređenih subjektivnih građanskih prava. Sterija Popović tretira izvršni postupak kao deo sporne jurisdikcije u kojoj on predstavlja završnu fazu parnice. U toj fazi postupka, sud konačno sprovodi prinudno izvršenje građanskog subjektivnog prava da bi se uspostavio narušeni poredak objektivnog prava.

Najveći broj tema u Sterijinom programu zauzimaju pitanja koja se odnose na dokazivanje i pojedina dokazna sredstva, što je, s jedne strane, u skladu sa tadašnjim shvatanjima o značaju dokazivanja za rešavanje spora, a s druge strane, pokazuje da je Sterija, zahvaljujući svom praktičnom iskustvu u advokaturi, znao značaj dokazivanja za utvrđivanje istinitosti spornih činjenica i zakonitost odluke kojom se rešava spor.

Sterija Popović je nastojao da nastavu na Liceju unapredi nizom mera da bi studenti stekli što kvalitetnije znanje i neophodne pravničke veštine. Zbog toga su na prvom godišnjem ispitu pravnika, studenti Liceja su polagali usmeni i pismeni ispit iz građanskog procesnog prava.

Pismeni ispit je imao praktični karakter. Praktični deo ispita obuhvatao je tri zadatka na kojima se proveravalo znanje iz parničnog postupka. Sterija je studentima zadavao, kao praktični zadatak, da napišu tužbu, odbranu ili presudu. Pismeni, praktični deo ispita, Sterija je, sa ispitnim zapisnicima, dostavljao Ministarstvu prosvete.

Jovan Sterija Popović je posebnu pažnju poklanjao nastavnim metodama. Posebno je značajno da je bio protiv ondašnje mehaničke metode u nastavi koja se svodila na diktiranje (“kazivanje u pero”) zbog nedostatka udžbenika. S druge strane, hvatanje beležaka po diktatu, nije dovoljno za ozbiljno studiranje. Nažalost, za razliku od Prirodnog prava, nisu sačuvana Sterijina predavanja iz građanskog procesnog prava koja bi, zbog njegovog poznatog zalaganja za izgradnju naučne terminologije, bila dragocen izvor saznanja o njegovim naučnim stavovima.

*   *   *

Nesumnjivo je da je Jovan Sterija Popović, kao prvi nastavnik građanskog procesnog prava u Srbiji, postavio našoj procesnoj nauci njene temelje i tako fundirao njen dalji razvoj i izgradnju.