PRILOG INICIJATIVI ZA DONOŠENJE NOVOG ZAKONODAVSTVA REPUBLIKE SRBIJE O SLUŽBENOJ UPOTREBI JEZIKA

Prof. dr Boris Krivokapić,
Naučni savetnik u Institutu za uporedno pravo
i profesor na Pravnom fakultetu Univerziteta Istočno Sarajevo

I. ZAKON REPUBLIKE SRBIJE O SLUŽBENOJ UPOTREBI JEZIKA I PISMA (1991)

1. O Zakonu

Mada su pitanje položaja etničkih (nacionalnih) manjina i u sklopu toga, problem službene upotrebe manjinskih jezika, regulisani u državnoj zajednici Srbija i Crna Gora nizom pravnih dokumenata,1 i to na prilično kvalitetan, mada ne i idealan način,2 poseban značaj imaju odgovarajući propisi republika članica. Među njima je naročito zanimljiv Zakon Republike Srbije o službenoj upotrebi jezika i pisma (1991).

Donet pre 13 godina, ovaj zakon koji, kako mu i ime kaže, neposredno se odnosi na službenu upotrebu jezika, još uvek je na snazi. Štaviše, mada je i dalje pravno obavezujući, u slučaju eventualnog raspada državne zajednice Srbija i Crna Gora (što je jedna od opcija sa kojom treba računati u svakoj ozbiljnoj analizi), on bi, jednako kao i svi drugi republički propisi, dobio novi smisao i značaj. No, pitanje je nije li možda vreme da se ovaj zakon prilagodi novim uslovima ili čak možda zameni potpuno novim propisom?

Zakon uređuje materiju službene upotrebe jezika u okviru ukupno 31 člana. Pri tome su nakon uvodnih opštih odredbi (čl. 1-7) regulisana pitanja službene upotrebe latiničnog pisma (čl. 8-10), službene upotrebe jezika i pisma narodnosti (čl. 11-20), a takođe pitanja sredstava za sprovođenje Zakona (čl. 21), nadzora nad sprovođenjem Zakona (čl. 22), čemu su dodate kaznene (čl. 23-26) i prelazne i završne odredbe (čl. 27-31).

Objektivno posmatrano, Zakon zaslužuje niz pohvala. Pre svega treba odati priznanje zakonodavcu da je među prvima u regionu, ako ne i svetu, našao za potrebno da putem posebnog zakona uredi ovu važnu i osetljivu problematiku. Mnoge zemlje ni danas nemaju takve propise.

Ako se, međutim, pređe na analizu konkretnih rešenja, i tu se mora primetiti da su ona najvećim delom vrlo kvalitetna i znatno iznad onoga što bi se uslovno moglo nazvati ne samo međunarodnopravnim, već i uporednopravnim standardima. Zapravo, ova rešenja po mnogo čemu znatno prevazilaze ono što se u tom pogledu može naći u zakonodavstvima velike većine drugih država uključujući i takozvane zapadnoevropske demokratije.

Konkretno, baveći se regulisanjem pitanja službene upotrebe jezika manjina, Zakon se, za razliku od mnogih sličnih propisa stranih pravnih sistema, ne zadovoljava samo priznavanjem prava pripadnika manjina na to da se na svom jeziku obraćaju državnim organima (što, strogo uzev, i nije službena upotreba jezika), odnosno pravom na isticanje naziva mesta, ulica i sl. i na manjinskom jeziku. Ta su prava, razume se, izričito priznata, ali je uz to predviđen i čitav niz drugih izuzetno važnih oblika službene upotrebe manjinskih jezika. Konkretno, na područjima na kojima su ti jezici uvedeni u službenu upotrebu (što se utvrđuje statutom opštine odnosno autonomne pokrajine), na jezicima manjina odnosno dvojezično (na srpskohrvatskom i manjinskom) mogu da se:

-     vode prvostepeni upravni, krivični, parnični ili drugi postupak u kome se rešava o pravima i dužnostima građana;

-     izrađuju zapisnik i odluke u takvom postupku i u vezi sa tim postupkom;

-     izdaju svedočanstva o stečenom obrazovanju kada je nastava vođena na jeziku manjine, druge javne isprave kao i druge isprave;

-     vode evidencije, štampaju obrasci javnih isprava, kao i obrasci evidencija;

-     ispisuju javni natpisi, firme preduzeća, ustanova i drugih pravnih lica; i dr.

Jasno je da se u navedenim slučajevima radi o službenoj upotrebi manjinskih jezika.

Posebno treba skrenuti pažnju da Zakon ne samo precizira razne važne oblike službene upotrebe manjinskih jezika na područjima na kojima je ta upotreba utvrđena odgovarajućim statutom (opštine odnosno autonomne pokrajine), već (čl. 16) jamči i izvan tih područja pravo pripadnika manjina da koriste svoj maternji jezik u komunikaciji sa državnim organima, što izričito uključuje i pravo da se od državnih organa dobije i odgovor na manjinskom jeziku. U istom duhu čl. 17. je predviđeno da na područjima u kojima nije u službenoj upotrebi jezik manjine, izjave stranaka, svedoka, veštaka i drugih lica koja učestvuju u postupku koje su date odnosno unete u zapisnik na srpskom jeziku, prevode se, na zahtev pripadnika manjine koji je učesnik u postupku, na jezik manjine.

Pošto je Zakon lako dostupan javnosti i dobro poznat, nema svrhe dalje prepričavati njegova rešenja.

2. Određene uočene slabosti

Mada se, na taj način, Zakon može prilično visoko oceniti, svaka objektivna analiza trebalo bi da ukaže i na izvesne slabosti. Neke od njih su postojale u vreme donošenja ovog propisa (ab initio), druge su nastale kao posledica promenjenih okolnosti (nove realnosti u kojoj bi ovaj propis trebalo da se primenjuje), a treće se tiču prakse. No, da pođemo redom.

1) “Izvorne” slabosti

Pre svega, može se dovesti u pitanje sam koncept Zakona koji nastoji da na jednom mestu uredi pitanje obavezne službene upotrebe srpskohrvatskog jezika i ćiriličnog pisma, da precizira uslove za službenu upotrebu latiničnog pisma, a uz to da reguliše i sva relevantna pitanja u vezi sa službenom upotrebom jezika i pisma narodnosti. Umesto raznih drugih primedbi dovoljno je primetiti da ako je zakonodavac odabrao da jamči službenu upotrebu srpskohrvatskog jezika,3 onda je samim tim trebalo da na istom mestu zajamči i službenu upotrebu i ćirilice i latinice, kao dva pisma tog (jednog, srpskohrvatskog) jezika. Međutim, ako je latinicu tretirao kao pismo nacionalnih manjina (za razliku od “srpske” ćirilice), onda nije bilo razloga da je izdvaja od drugih pisama i uređuje pitanje njene službene upotrebe u okviru posebnog odeljka (čl. 8-10), već je trebalo da se prema njoj odnosi kao prema svim drugim pismima manjina, što znači da je to pitanje trebalo da nađe svoje mesto u okviru trećeg odeljka Zakona (“Službena upotreba jezika i pisma narodnosti”).

Pažnju zaslužuju i druga rešenja. Vođen terminologijom Ustava Republike Srbije iz 1990. godine, koji je, sa svoje strane, sledio dotadašnju jugoslovensku praksu, Zakon za označavanje manjina i njihovih pripadnika koristi ne baš mnogo srećan termin “narodnosti” (odnosno “pripadnici narodnosti”). Reč je o nedovoljno preciznom terminu, koji je, uostalom, i u jugoslovenskom pravnom poretku napušten i zamenjen (pojmom “nacionalne manjine”) već Ustavom SR Jugoslavije, donetim 1992, dakle samo godinu dana nakon usvajanja Zakona. Uostalom, izrazi “nacionalna manjina” odnosno “pripadnik nacionalne manjine” prihvaćeni su ne samo u relevantnim međunarodnim dokumentima4 i zakonodavstvima većine država, već su se s pravom odomaćili u svim kasnijim propisima SR Jugoslavije odnosno državne zajednice Srbija i Crna Gora.

Ima i drugih primedbi. Mada nastoji da materiju kojom se bavi uredi što potpunije, Zakon nigde ne predviđa kada se obavezno ima uvesti službena upotreba jezika manjina. Drugim rečima, on samo omogućava (dozvoljava) službenu upotrebu jezika manjina, ali je zapravo ne jamči na bezuslovan način.

Odredbe iz čl. 11. prema kojima se jezik odnosno jezici koji su u službenoj upotrebi u opštini odnosno u radu organa autonomne pokrajine, utvrđuju statutom opštine odnosno autonomne pokrajine, u tom smislu su sasvim nedovoljne. Od male koristi su i formulacije iz čl. 5/2 i 8/1 gde se (u okviru regulisanja službene upotrebe latiničnog pisma) pominju opštine “u kojima u većem broju žive pripadnici naroda čije je primarno pismo, u skladu sa tradicijom tog naroda, latinica”.

Postoji i niz drugih slabih mesta. Zakon npr. ne predviđa izričito pravo pripadnika manjina na ime i prezime na maternjem jeziku (verovatno zato što se smatralo da se to po sebi podrazumeva, ili zato što se verovalo da se tu ne radi o službenoj upotrebi jezika, odnosno da je to pitanje pokriveno odredbama o službenoj upotrebi manjinskih jezika u vođenju evidencija, izdavanju javnih isprava i sl.).5

Zakon ne predviđa ni mogućnost službene upotrebe jezika manjina na nivou Republike. Tako nije predviđeno pravo poslanika u Narodnoj skupštini koji je iz redova neke manjine da se obraća Skupštini na svom maternjem jeziku, dobija na tom jeziku materijale i sl. To pravo nije predviđeno ni u vidu rešenja koje bi bilo uslovljeno određenom brojnošću manjine (njenim procentualnim udelom u stanovništvu Republike).

Na isti način, Zakon ne predviđa ni druge moguće i u uporednom pravu poznate oblike službene upotrebe jezika, kao što je npr. objavljivanje republičkih propisa (posebno onih koji se neposredno tiču manjina) i na jezicima manjina. Štaviše, Zakon ne predviđa ni pravo pripadnika manjina (makar najbrojnijih među njima) da se na svom jeziku obrate republičkim organima i dobiju od njih odgovor na tom jeziku.

Istini za volju, neka od ovih prava su se i u vreme donošenja Zakona podrazumevala u praksi, a druga (ali ne sva) bila su i još su utvrđena posebnim zakonima odnosno drugim propisima (poslovnicima i sl.). To sve, međutim, ne menja činjenicu da ona nisu našla svoje mesto u Zakonu, a trebalo je da ga nađu.

Na taj način, mada u osnovi dobra, rešenja Zakona su već u startu mogla biti i bolja, a pre svega povoljnija za pripadnike manjina.

2) Uticaj novih okolnosti

Nakon stupanja Zakona na snagu došlo je do značajnih pravnih, političkih i drugih promena koje su učinile da pojedina rešenja Zakona više ne odgovaraju ni stvarnim potrebama, ni onome što zahteva drugo relevantno zakonodavstvo.

Već je bilo reči o tome da je termin “narodnost” postao prevaziđen. Mada i dalje figurira u Ustavu Srbije, trebalo bi da on bude zamenjen drugim pojmom već prilikom prve ozbiljnije intervencije (amandamana na Ustav) ili, posebno, u slučaju donošenja novog najvišeg pravnog akta Republike.

S druge strane, umesto nekadašnjeg srpskohrvatskog kao zajedničkog jezika većine naroda bivše SFR Jugoslavije, došlo je do formulisanja i razvoja posebnih jezika: srpskog, hrvatskog i bosanskog. Da li se stvarno radi o novim (različitim) jezicima nije tema ove priče.6 Oni su odgovarajućim pravnim aktima odnosnih država nesumnjivo utvrđeni kao posebni jezici, te u tom svetlu, pored ostalog, nema razloga da se govori o srpskohrvatskom, već je, kada se radi o jeziku većinskog stanovništva Srbije (i jeziku međunacionalne komunikacije u Republici) jedino ispravno govoriti o srpskom jeziku (i istovremeno o hrvatskom i bosanskom kao jezicima manjina - na čemu, uostalom upravo i insistiraju pripadnici tih zajednica).

Međutim, došlo je i do raznih drugih promena. U tom smislu, valja podsetiti da je 2002. godine usvojen savezni Zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina. On je, s jedne strane, zajamčio pripadnicima manjina stečena prava,7 a sa druge, značajno obogatio pravnu regulativu u ovoj oblasti. Zakon dozvoljava da se republičkim i pokrajinskim propisima mogu bliže urediti njime regulisana pitanja, ali samo “u skladu sa Ustavom i zakonom.”

Konkretno, Zakon je uveo određena nova rešenja odnosno na novi način formulisao neka već ranije poznata, čime je stvorena odgovarajuća obaveza i za republike članice da u tom pogledu usaglase svoje propise. U red takvih rešenja spadaju npr. ona prema kojima:

-     pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na slobodan izbor i korišćenje ličnog imena i imena svoje dece, kao i na upisivanje ovih ličnih imena u sve javne isprave, službene evidencije i zbirke ličnih podataka prema jeziku i pravopisu pripadnika nacionalne manjine (čl. 9);

-     jedinica lokalne samouprave obavezno uvodi u ravnopravnu službenu upotrebu jezik i pismo nacionalne manjine ukoliko procenat pripadnika te nacionalne manjine u ukupnom broju stanovnika na njenoj teritoriji dostiže 15% prema rezultatima poslednjeg popisa stanovništva (čl. 11/2);

-     savezni zakoni i propisi se objavljuju i na jezicima nacionalnih manjina, u skladu sa posebnim propisom (čl. 11/6);

-     pripadnici nacionalnih manjina, čiji broj u ukupnom stanovništvu SR Jugoslavije dostiže najmanje 2% prema poslednjem popisu stanovništva, mogu da se obrate saveznim organima na svom jeziku i imaju pravo da dobiju odgovor na tom jeziku (čl. 11/7);

-     poslanik u Saveznoj skupštini koji pripada nacionalnoj manjini čiji broj u ukupnom stanovništvu SR Jugoslavije dostiže najmanje 2% prema poslednjem popisu stanovništva ima pravo da se obraća Saveznoj skupštini na svom jeziku (čl. 11/8); i dr.

Prema tome, s jedne strane su zajamčena opšta prava (na ime na maternjem jeziku, na obavezno uvođenje službene upotrebe manjinskog jezika u jedinici lokalne samouprave u kojoj manjina čini 15% stanovništva), a sa druge strane precizirani su izvesni oblici službene upotrebe jezika manjina na saveznom nivou (kod objavljivanja saveznih propisa, u Saveznoj skupštini).

S tim u vezi lako je zaključiti da su prva od ovih rešenja obavezna sama po sebi. Kada je reč o rešenjima druge vrste, prosta logika kazuje da ako su već izričito predviđeni izvesni oblici službene upotrebe manjinskih jezika u radu saveznih organa, utoliko pre bi to isto trebalo utvrditi i u pogledu organa republike članice, u ovom slučaju Srbije.

3) Problemi u primeni

Iako je Zakon sam po sebi prilično kvalitetan, i mada su se njegova rešenja u dobroj meri ostvarivala u praksi, mogli su se čuti prigovori da ta praksa nije uvek bila dosledna. Konkretno, pripadnici manjina zamerali su da se određene odredbe Zakona ne sprovode ili se ne sprovode u punoj meri i na predviđen način. Posebno je istaknuto da nije poznato da je iko odgovarao zbog toga što je prekršio ovaj propis na štetu službene upotrebe jezika manjina.

Ovim primedbama moglo bi se verovatno odgovoriti da je u veoma teškim prilikama kakve su bile one koja su obeležile devedesete godine prošlog veka, bilo prečih tema od staranja o tome da li je baš u svakoj situaciji ostvareno svako rešenje Zakona. Ipak, uz sve uvažavanje poznatih teškoća, pa i opasnosti sa kojima se suočavalo naše društvo u to vreme, nismo sigurni da bi se ova argumentacija tek tako i u svakoj prilici mogla prihvatiti. S druge strane, ne bi se verovatno moglo reći ni da je stanje u pogledu službene upotrebe jezika manjina bilo onako crno kakvim su ga ponekad pojedini izvori prikazivali.

No, to su sve pitanja koja se odnose na vreme koje je iza nas. Sve i da je bilo ozbiljnijih slučajeva kršenja Zakona, pa čak, ako ćemo da idemo u krajnost, i da on uopšte nije primenjivan, ako bi se njegova rešenja sama po sebi mogla oceniti kao u svemu zadovoljavajuća, bilo bi dovoljno samo postarati se da se ona i ostvaruju u praksi. Međutim, videli smo, ta rešenja nisu takva tj. potrebno ih je u izvesnom smislu doraditi.

S druge strane, svest o postojanju prigovora pripadnika manjina da primena Zakona nije bila na željenom nivou, trebalo bi da ohrabri zakonodavca da prilikom koncipiranja izmena i dopuna ovog propisa ili eventualno donošenja sasvim novog zakona, posveti dodatnu pažnju upravo onim normama koje jamče njegovo dosledno poštovanje.

4) Potreba za unapređenjem regulative

Sve rečeno ukazuje da ima više razloga koji sugerišu da je vreme da se Zakon bolje uredi ili čak možda da se donese sasvim nov zakon. To bi svakako trebalo učiniti bez žurbe, imajući u vidu potrebe savremene Srbije, zahteve pripadnika manjina, ali i uz uzimanje u obzir iskustava drugih zemalja, u prvom redu onih koje se nalaze u sličnom položaju.

II. MOGUĆI PRAVCI UNAPREĐENJA RELEVANTNOG ZAKONODAVSTVA
REPUBLIKE SRBIJE

Postoji više načina na koje bi moglo biti ostvareno unapređenje postojeće regulative u ovoj materiji. Krajnosti predstavlja ono što bi se moglo nazvati “programom minimum” i “programom maksimum”. Razume se da između leži niz mogućih varijacija, kombinacija i uopšte raznovrsnih rešenja.

“Program minimum” bi se sastojao samo u izmenama i dopunama tj. doterivanju postojeće regulative, pre svega, bar kada je reč o Srbiji, Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisma (1991). Drugim rečima, sve bi se svelo na samo najnužnije intervencije kako bi se tekst ovog odnosno tekstovi drugih relevantnih propisa prilagodili sadašnjim potrebama i važećem zakonodavstvu. Mada bi mogao biti od interesa kao prelazno rešenje (npr. do usvajanja novog ustava), ovaj pristup, čini se, nije opravdan. Postojeća rešenja, opšte uzev, zadovoljavaju osnovne zahteve prakse i ne zaostaju za onim što je prihvaćeno u uporednom pravu. Iz tih razloga moglo bi se primetiti da ona u principu mogu sačekati donošenje novog ustava (pod uslovom da postoji opredeljenje da se takav akt uskoro donese) ili odgovarajuće izmene i dopune postojećeg najvišeg pravnog akta, nakon čega bi valjalo razmisliti o tome da li je potreban novi zakon ili samo treba već postojeći prilagoditi novim prilikama.

O “programu maksimum” može se govoriti sa dva aspekta - sa stanovišta sadržine i forme. U sadržinskom pogledu to bi značilo regulisanje svih onih situacija koje su poznate u savremenoj praksi, razume se uz obilato korišćenje stranih iskustava. Drugim rečima, ovaj pristup bi podrazumevao predviđanje što šire službene upotrebe manjinskih jezika. No to je posebno pitanje, koje ne zavisi nužno od ostvarivanja “programa maksimum” u formalnom smislu. Naime, odnosna rešenja mogu se ugraditi u postojeće zakonodavstvo na razne načine, pa i prostim izmenama i dopunama važećeg Zakona.

Daleko interesantnije je ono što nazivamo “programom maksimum” u formalnom smislu. Pod tim se podrazumeva novi pristup ovoj problematici tj. postavljanje čitave regulative na nove osnove. Tu su, razume se, mogući sasvim različiti prilazi koji zavise od mnogo faktora. Ovde će biti dat samo jedan skromni predlog koji bi, nadamo se, mogao da posluži kao jedna od ideja za dalje unapređenje stanja u ovoj oblasti.

Naime, verujemo da bi pitanje službene upotrebe jezika trebalo da nađe svoje mesto u: 1) ustavu Republike Srbije, 2) posebnom (ustavnom) zakonu o pravima manjina, 3) zakonu o srpskom jeziku, 4) zakonu o službenoj upotrebi jezika manjina, 5) drugim propisima.

1. Ustav

Ustav Republike Srbije (1990) u čl. 8. utvrđuje da je u Republici Srbiji u službenoj upotrebi srpskohrvatski jezik i ćirilično pismo, s tim da je latinično pismo u službenoj upotrebi na način utvrđen zakonom.

Uz to, odredbom iz čl. 8/2 precizirano je da su na područjima Republike Srbije gde žive narodnosti, u službenoj upotrebi istovremeno i njihovi jezici i pisma, na način utvrđen zakonom.

Ove odredbe bi svakako valjalo doterati i to ne samo radi zamene termina “narodnosti” pojmom “nacionalne manjine” odnosno naziva jezika (trebalo bi da stoji “srpski” umesto “srpskohrvatski”).

Verujemo da ima dovoljno argumenata za ozbiljno razmatranje ideje o tome da se srpski jezik ustavom proglasi za državni odnosno zvanični jezik Republike. Samim tim on bi bio u opštoj službenoj upotrebi na čitavoj njenoj teritoriji.

Istovremeno bi, međutim, bilo dobro da se u okviru ustavnih odredbi na precizniji i potpuniji način zajamči pravo službene upotrebe jezika manjina.

2. Ustavni zakon o pravima manjina

U Republici Srbiji ne postoji poseban zakon koji bi se na opšti (sveobuhvatan) način bavio zaštitom etničkih ili nacionalnih manjina tj. imao to pitanje kao svoj osnovni predmet regulisanja. Takav propis donet je 2002. godine na saveznom nivou, čime je popunjena značajna praznina. Mada ima i određene slabosti, ovaj savezni zakon je u suštini iznad onoga što je manjinama obezbeđeno u većini drugih država.8

Međutim, činjenica da je takav propis usvojen na saveznom nivou (sada na nivou zakonodavstva državne zajednice) ne znači da sličan zakon ne treba da postoji i na nivou Srbije.9 Naprotiv. Ovo ne samo zbog i dalje neizvesne sudbine Srbije i Crne Gore (državne zajednice), već i iz raznih drugih razloga.

Ako se, međutim, na bilo koji način pristupi radu na usvajanju posebnog zakona Republike u ovoj materiji, verujemo da bi to trebalo da bude ustavni, a ne običan zakon. Pored ostalog, time bi se priznao poseban značaj ove materije i istovremeno obezbedilo da takav propis ima jaču snagu od drugih zakona, koji u svakom slučaju ne bi smeli biti u suprotnosti odnosno neskladu sa njim (ne bi mogla doći u obzir primena načela Lex posterior derogat priori). Drugim rečima, jednom doneti zakon, mogao bi biti menjan samo po posebnoj proceduri (onoj koja važi za promenu ustava), čime bi se obezbedilo da se zajamčena prava ne mogu jednostavno ukinuti ili ograničiti odnosno da se ne mogu uneti nova rešenja koja bi išla na štetu zaštićenih lica. Važeći pravni poredak Republike Srbije (jednako kao i pravni sistem državne zajednice Srbija i Crna Gora) ne poznaje kategoriju posebnih ustavnih zakona, tačnije rezerviše taj način samo za ustavne zakone za sprovođenje ustava. Ipak, ne vidimo razlog zbog koga ova ideja ne bi mogla da se uzme u razmatranje prilikom koncipiranja novog najvišeg pravnog akta Republike.

U svakom slučaju, takav dokument trebalo bi da sadrži određene odredbe kojima bi se utvrdili principi u vezi sa službenom upotrebom jezika manjina. Dobar putokaz mogla bi biti rešenja postojećeg Zakona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, koji je kao savezni propis donet 2002. godine. Konkretno od posebnog interesa su odredbe iz čl. 9-11.

3. Posebni zakoni o jezicima

U Srbiji i Crnoj Gori odnosno u Republici Srbiji kao delu državne zajednice, pitanje službene upotrebe jezika svodi se na regulisanje i ostvarenje službene upotrebe jezika manjina (pod kojim uslovima, u kojim oblastima i sl.).

Pošto je službena upotreba srpskog jezika van svake sumnje (a on bi, kao što je istaknuto, bilo dobro da bude ustavom definisan kao državni jezik Republike), čitav problem se, bar kada je reč o propisima (tj. ostavljajući ovde po strani praksu) mahom svodi na pitanje pravnog uređenja službene upotrebe jezika manjina.

S tim u vezi, čini se da bi vredelo razmisliti da se umesto sadašnjeg jednog relevantnog propisa (reč je, razume se, o Zakonu o službenoj upotrebi jezika i pisma) odnosna pitanja urede u dva akta. Jedan od njih bio bi Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma nacionalnih manjina, a drugi (ili, možda, prvi) - Zakon o srpskom jeziku (ili Zakon o državnom jeziku). Oba ova propisa valjalo bi doneti istovremeno.

Treba reći da ova rešenja nisu originalna. U mnogim zemljama postoje uporedo zakoni o jeziku odnosno zakoni o državnom jeziku (ili o konkretnom jeziku koji igra ulogu državnog jezika) i posebni zakoni o jezicima manjina. Tako npr. u Finskoj je na snazi Zakon o jeziku, ali i Zakon o sami jeziku. Dobar primer nudi i Hrvatska koja je ne samo u neposrednom susedstvu, već je i država koja se suočava sa vrlo sličnim problemima kao Srbija i uz to ima isto pravno nasleđe (nekadašnje zajedničke države). U Hrvatskoj je ova materija uređena Ustavnim zakonom o pravima nacionalnih manjina i Zakonom o upotrebi jezika i pisma nacionalnih manjina u Republici Hrvatskoj.

Polazeći od proste činjenice da i pored sveg truda u zakonu o službenoj upotrebi jezika (tj. propisu koji se tim problemom bavi na opšti način) nije moguće nabrojati sve vidove službene upotrebe jezika, čini se da je bolje na opšti način utvrditi službenu upotrebu jednog (državnog, zvaničnog) jezika, a pored toga precizirati uslove i oblike službene upotrebe drugih (manjinskih) jezika i to upravo u onim materijama koje su od najvećeg značaja za pripadnike manjina. Drugim rečima, valjalo bi razmisliti o donošenju posebnog zakona o srpskom jeziku (zakona o državnom jeziku) i zakona o službenoj upotrebi jezika i pisma nacionalnih manjina.

1) Zakon o srpskom jeziku (Zakon o državnom jeziku)

Ugledajući se na praksu mnogih država, ali i vodeći računa o sopstvenim potrebama, čini se da bi bilo korisno doneti poseban zakon o srpskom jeziku ili eventualno zakon o državnom jeziku.

Nezavisno od pristupa, a time i naziva koji bi bio odabran, ovaj propis bi svakako trebalo da utvrdi da je u Republici Srbiji državni (zvanični) jezik srpski jezik i ćirilično pismo.

Zavisno od političkog stava koji prevlada (nakon konsultovanja mišljenja lingvista, istoričara i drugih stručnjaka; širokih rasprava i sl.) ravnopravan status mogao bi se dati i latinici (poznata je tvrdnja da je i ona srpsko pismo). Ako se latinici ne prizna takav status, valjalo bi je, po svemu sudeći, tretirati (u smislu službene upotrebe) kao i ostala pisma, izuzev srpske ćirilice. No, to su pitanja koja bi najbolje bilo urediti već na ustavnom nivou.

U svakom slučaju, ovaj zakon bi trebalo da na opšti, ali nedvosmislen način precizira da je u svim službenim odnosima obavezna upotreba srpskog jezika, osim ako drugačije nije utvrđeno drugim zakonom. Konkretno, bilo bi dobro da ovaj propis i formalno upućuje na to da se pitanje službene upotrebe jezika i pisma nacionalnih manjina uređuje Zakonom o službenoj upotrebi jezika i pisma nacionalnih manjina.

Ujedno, to bi bila prilika, posebno ako se odabere pristup prema kojem bi odnosni propis bio zakon o srpskom (a ne državnom) jeziku, da se urede odgovarajuća pitanja koja se tiču nadležnosti, ciljeva, mera i sl. u vezi sa očuvanjem, zaštitom i razvojem srpskog jezika.

Najzad, u ovaj zakon bi se u vidu posebnih odredbi (izuzetaka) mogla uključiti rešenja o službenoj upotrebi stranih jezika. Reč je o svim stranim jezicima, dakle onima koji nisu srpski, a koji mogu, ali ne moraju biti istovremeno jezici nacionalnih manjina koje žive u Srbiji (npr. engleski, francuski, španski i drugi “svetski” jezici tj. jezici međunarodne komunikacije).

Upotreba ovih (“stranih”) jezika trebalo bi da bude predviđena u vezi sa raznim odgovarajućim pitanjima, kao što je upotreba stranih jezika:

-     u zvaničnim odnosima (usmenoj komunikaciji, prepisci i sl.) sa inostranstvom (sa stranim državama, međunarodnim organizacijama i sl.), gde je često neizbežno korišćenje engleskog ili nekog drugog jezika međunarodne komunikacije;

-     u tekstovima međunarodnih ugovora;

-     u pečatima, zaglavljima i dr. državnih organa, organa autonomnih pokrajina, organa lokalne samouprave, ustanova, organizacija i dr.;

-     na pasošima i drugim putnim ispravama;

-     u ličnim kartama, saobraćajnim dozvolama i drugim ličnim ispravama;

-     na saobraćajnim znacima, putokazima, nazivima mesta i drugim geografskim nazivima;

-     u firmama preduzeća, ustanova i drugih pravnih lica;

-     na robi koja je namenjena izvozu (posebno na lekovima, otrovima i sl.); i dr.

2)   Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma nacionalnih manjina

Ovaj propis trebalo bi da uređuje ono što mu i ime kaže - uslove, modalitete, vidove i dr. službene upotrebe jezika i pisma nacionalnih manjina.10 Na taj način, predmet Zakona bilo bi upravo ono što predstavlja suštinu ovog problema, bar u praksi Srbije.

Konkretna rešenja zakona bi, razume se, morala da budu rezultat usaglašavanja stavova političkih stranaka na vlasti, odnosno predstavnika većine i zahteva manjinskih zajednica i njihovih organizacija.

U svakom slučaju može se govoriti o nekoliko načelnih problema:

-     na kom nivou treba priznati službenu upotrebu jezika manjina?

-     koje oblike službene upotrebe jezika manjina treba zajamčiti?

-     da li treba dozvoliti samostalnu (tj. isključivu) službenu upotreba jezika manjina ili je treba omogućiti samo uporedo sa državnim (zvaničnim) jezikom?

-     pod kojim uslovima treba zajamčiti službenu upotrebu jezika manjina?

-     na koji način treba urediti finansiranje mera vezanih za ostvarivanje službene upotrebe jezika manjina?

-     kako obezbediti efikasan nadzor nad sprovođenjem Zakona?

Takvih pitanja ima još. Ovde će, međutim, biti dat vrlo kratak osvrt na samo neke od ovih problema.

Nivo na kome treba priznati službenu upotrebu jezika manjina

Suštinski ova dilema se svodi na pitanje da li je službenu upotrebu jezika manjina dovoljno priznati i omogućiti samo na lokalnom nivou (npr. u komunikaciji građana sa lokalnim državnim organima), kako to čini većina država, ili je potrebno dozvoliti je i na nivou autonomnih jedinica (pokrajina), pa čak i na državnom nivou (na nivou cele Republike).

U nekim državama ova pitanja mogu biti vrlo sporna, ali to ne bi trebalo da bude slučaj u Srbiji. Dosadašnja praksa i važeće zakonodavstvo su u tom smislu postavili visoke standarde, te nema sumnje da službena upotreba jezika manjina dolazi ili bi trebalo da dolazi u obzir kako na lokalnom nivou, tako i na nivou autonomnih pokrajina, pa čak i na nivou čitave Republike (npr. u Narodnoj skupštini, kod objavljivanja republičkih propisa i sl.). Ovo razume se, u predviđenim slučajevima i uz ispunjenje zakonom utvrđenih uslova.

Oblici službene upotrebe jezika manjina koje treba zajamčiti

Teško je, ako ne i nemoguće unapred predvideti sve vidove službene upotrebe jezika manjina. Ono što je, međutim, sasvim jasno, to je činjenica da se kod regulisanja ovih pitanja mora voditi računa o čitavom nizu zahteva. Pored ostalog, potrebno je pronaći takva rešenja koja će zadovoljiti opravdane zahteve i očekivanja pripadnika manjina, ali istovremeno ispuniti i bar isto toliko opravdane zahteve i očekivanja većinskog stanovništva i koja će, najzad, obezbediti nesmetano funkcionisanje države, u interesu svih njenih građana.

Sam katalog vidova službene upotrebe jezika manjina može biti uži ili širi, ali bi (pod uslovom da su ispunjeni za to predviđeni uslovi), službena upotreba jezika manjina svakako trebalo da obuhvati, pored ostalog:

-       priznanje prava na korišćenje svog imena i prezimena na maternjem jeziku manjine i njihovo službeno priznanje i upisom u matične knjige i druge službene isprave;

-       štampanje i popunjavanje i na manjinskom jeziku obrazaca lične karte i drugih ličnih isprava (pasoša, vozačke dozvole) i drugih obrazaca koji se koriste u službene svrhe;

-       davanje naziva naseljima, ulicama, trgovima i sl. imena lica i događaja od značaja za istoriju i kulturu nacionalne manjine;

-       isticanje tradicionalnih naziva i oznaka na jezicima manjina, posebno ispisivanje na tim jezicima naziva mesta, ulica, trgova, reka, jezera, brda i dr.;

-       vođenje prvostepenih postupaka (upravnog, krivičnog, građanskog i drugog postupka u kome se rešava o pravima i dužnostima građana) i na jeziku manjina, posebno u situacijama gde postoji samo jedna stranka - pripadnik manjine, odnosno kada je svim strankama maternji jezik jezik manjine;

-       izradu zapisnika i odluka u prvostepenom postupku i u vezi sa postupkom i na jezicima odnosnih manjina;

- korišćenje manjinskih jezika u radu skupština opština i drugih lokalnih organa, u radu skupština autonomnih pokrajina, uključujući pravo odbornika, poslanika i člana izvršnog organa da mu se materijali za sednice, zapisnici i drugi dokumenti dostavljaju na njegovom maternjem jeziku ili dvojezično;

-       pravo poslanika iz redova manjina da se obraćaju Narodnoj skupštini na svom jeziku i da ga koriste u radu Skupštine i na druge predviđene načine;

-       objavljivanje republičkih propisa i na jezicima manjina, u skladu sa posebnim pravilima o tome;

-       objavljivanje na jezicima manjina službenih obaveštenja i poziva;

-       izdavanje na manjinskim jezicima javnih isprava, a takođe omogućavanje korišćenja i priznavanje valjanosti privatnih pravnih isprava sastavljenih na nekom od tih jezika;

- ispisivanje tekstova pečata, štambilja, zaglavlja, natpisnih ploča i to istom veličinom slova kao što je tekst na srpskom jeziku; i dr.

Uz to, zakon bi trebalo da uredi i niz drugih važnih pitanja, pored ostalog, da:

-       na samom početku precizira da je srpski državni (zvanični) jezik Republike;

-       utvrdi opštu definiciju službene upotrebe jezika manjina, kao i samih manjina;

-       potvrdi princip poštovanja stečenih prava;

-       predvidi obavezu nadležnih vlasti da obezbede potreban broja službenika koji mogu voditi postupke i na jeziku manjine;

-       precizira da povreda pravila o službenoj upotrebi jezika manjina predstavlja bitnu povredu postupka;

-       utvrdi obavezu nadležnih organa da posebno iskažu broj predmeta koji se vodio na jeziku i pismu manjine;

-       predvidi efikasne načine finansiranja svih odgovarajućih troškova vezanih za službenu upotrebu jezika manjina. S tim u vezi, postojeće rešenje prema kojem sredstva potrebna za ostvarivanje službene upotrebe jezika i pisma obezbeđuju organi odnosno organizacije u kojima se ostvaruju prava i obaveze,11 svakako bi valjalo ostaviti ali i dopuniti, vodeći računa o onome što je prihvaćeno u zakonodavstvima nekih drugih država (npr. Austrije);

-       utvrdi mere koje je nadležni organ dužan da preduzme u slučaju da jedinica lokalne samouprave propusti da uvede službenu upotrebu jezika manjine, u slučajevima kada je takva obaveza predviđena zakonom;

-       predvidi efikasne mere nadzora i druge mere koje treba da obezbede da se odredbe Zakona dosledno ostvaruju u praksi; i dr.

Lista ovih pitanja veoma je duga i ne može se na pravi način prezentirati u jednom ovakvom osvrtu. Uostalom, na neke od momenata koji zahtevaju regulisanje ukazano je u delu koji se odnosio na slabosti postojećeg Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisma.

Službenu upotrebu jezika manjina - samostalno ili samo uporedo sa državnim (zvaničnim) jezikom

Ovaj problem se svodi na pitanje da li manjinski jezik pod određenim uslovima može da se službeno koristi umesto državnog jezika ili se on može upotrebljavati samo uz obavezno korišćenje državnog jezika tj. ravnopravno sa njim.

Opšte davanje prednosti manjinskom jeziku (u svim službenim odnosima na čitavoj teritoriji zemlje) značilo bi da se taj jezik pretvara u državni (zvanični), čime bi i samo pitanje njegove službene upotrebe postalo bespredmetno. S druge strane, davanje prednosti službenoj upotrebi manjinskog jezika (nad većinskim odnosno državnim) i to u svim službenim odnosima, ali na određenom području, je sasvim izuzetno rešenje koje se javlja uglavnom samo tamo gde je do njega došlo usled dejstva specifičnih istorijskih okolnosti. Primer za to su Alandska ostrva u Finskoj na kojima je puna dominacija švedskog jezika. Treba, međutim, znati da je prihvatanje tog rešenja bilo jedan od uslova da Finska uopšte dobije suverenitet nad Alandima, a uz to da je švedski finskim ustavom proglašen za drugi nacionalni jezik zemlje.12

U savremenom uporednom pravu kada se dozvoljava službena upotreba jezika manjina, to se skoro bez izuzetka omogućava samo uporedo (ravnopravno) sa državnim (zvaničnim) jezikom. Takvo rešenje je, pored ostalog, usvojeno u Hrvatskoj, Slovačkoj, Litvaniji, Latviji, Rusiji, Italiji i dr.

Izuzetno, moguće je da se prvostepeni postupak vodi na manjinskom jeziku (kada nadležni organ koristi taj jezik u svom radu, a u postupku učestvuje samo jedna stranka, ili sve stranke govore isti jezik. Međutim, čak i kada se npr. predviđa mogućnost vođenja sudskog ili upravnog postupka na manjinskom jeziku, obično se zahteva da svi pisani dokumenti budu na državnom jeziku. Najzad, ona zakonodavstva koja dozvoljavaju da ovi dokumenti budu na dva ili više jezika (državnom i manjinskom) predviđaju jaču pravnu snagu dokumenata na državnom jeziku. To su razumljiva rešenja koja nameće potreba da se obezbedi pravna sigurnost. Uostalom, time što se u odgovarajućim prilikama pored manjinskog koristi i državni jezik ne vređaju se ničija prava, pa ni prava pripadnika manjina.

U skladu s tim, i zakon Republike Srbije o službenoj upotrebi jezika manjina trebalo bi da predvidi da se manjinski jezici u principu koriste uporedo sa državnim, a u slučaju da je postupak vođen na manjinskom jeziku, da se pismeni dokumenti (presude, rešenja, izvodi iz zapisnika, diplome i sl.) izdaju na oba jezika (državnom i manjinskom), s tim da ako dođe do spora važi tekst na državnom (srpskom) jeziku.

Uslovi pod kojima treba zajamčiti službenu upotrebu jezika manjina

Jedan od zanimljivih problema je pitanje pod kojim uslovima treba priznati službenu upotrebu jezika pripadnika nacionalnih manjina.

U principu moguće je da se službena upotreba odnosnog manjinskog jezika prizna na određenoj teritoriji ili na teritoriji na kojoj živi dovoljan broj (udeo) pripadnika odnosne manjine.

Imajući u vidu da se određeni oblici službene upotrebe jezika manjina javljaju ili bi trebalo da se javljaju ne samo na lokalnom nivou, već i na nivou autonomnih pokrajina, pa i Republike, te da se manifestuju na razne načine, čini se da je potrebno utvrditi jedno opšte rešenje, a zatim u opravdanim slučajevima ustanoviti određene izuzetke koji će za manjine biti povoljniji od opšteg rešenja.

Uostalom, takav pristup proizlazi iz već postojećeg zakonodavstva, a shodno principu zaštite stečenih prava ne bi valjalo ići ispod dostignutog nivoa zaštite manjina.

Opšte rešenje sastojalo bi se u utvrđivanju određenog procenta (udela) manjinskog stanovništva koji je potreban da bi se ostvarila rešenja o službenoj upotrebi jezika odnosne manjine.

Kada je reč o trenutku prema kome se gleda etnička struktura stanovništva, tu ne bi trebalo da bude većih problema - za većinu savremenih država merodavni su rezultati poslednjeg popisa stanovništva. Takvo rešenje je logično i sasvim prihvatljivo. Ono je, uostalom, u skladu sa odredbom iz čl. 11/2 jugoslovenskog Zakona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (2002).

Znatno je teže pitanje koliki udeo odnosne manjine treba da postoji na datoj teritoriji da bi u obzir došla službena upotreba jezika te manjine. Praksa država je u tom pogledu veoma različita. Zavisno od države koja je u pitanju zahteva se da manjina na odnosnom području predstavlja većinu, dakle 50%+1 (Hrvatska, donekle i Estonija), apsolutnu ili relativnu većinu stanovništva (Bosna i Hercegovina), više od 1/3 stanovništva (Bosna i Hercegovina, kao dopunsko rešenje),13 25% (Austrija), 20% (Slovačka, Makedonija), 15% (Italija), 8% stanovnika ili najmanje 3.000 stanovnika (Finska), i dr.

Regulisanje ovog pitanja znatno je olakšano rešenjem iz čl. 11/2 Zakona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (2002), prema kojem jedinica lokalne samouprave obavezno uvodi u ravnopravnu službenu upotrebu jezik i pismo nacionalne manjine ukoliko procenat pripadnika te nacionalne manjine u ukupnom broju stanovnika na njenoj teritoriji dostiže 15% prema rezultatima poslednjeg popisa stanovništva.

No, šta sa obaveznim uvođenjem odgovarajućih oblika službene upotrebe jezika manjina na nivou autonomne pokrajine odnosno Republike?

Imajući u vidu etničku strukturu stanovništva i opravdane zahteve pripadnika najbrojnijih manjina, tu bi valjalo spustiti prag, tj. predvideti niže procente za obavezno uvođenje određenih oblika službene upotrebe jezika manjina. Ovo zato, jer bi u protivnom moglo da se dogodi da se u praksi ne obezbedi nikakav oblik službene upotrebe ovih jezika na navedenim nivoima. Putokaz mogu biti rešenja Zakona SR Jugoslavije o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (2002), koja određena prava manjina na saveznom nivou vezuju za daleko manji procenat (2%) od onog koji je predviđen za obavezno uvođenje službene upotrebe jezika manjina na lokalnom nivou (15%). Radi se o već pominjanim odredbama prema kojima pripadnici nacionalnih manjina, čiji broj u ukupnom stanovništvu zemlje dostiže najmanje 2% mogu da se obraćaju saveznim organima na svom jeziku i imaju pravo da dobiju odgovor na tom jeziku odnosno poslanici iz redova takvih manjina imaju pravo da se obraćaju Saveznoj skupštini na svom jeziku.

Prema tome, ovim rešenjima, koja bi za manjine bila povoljnija od opštih pravila, omogućili bi se određeni važni oblici službene upotrebe jezika manjina na nivou Republike odnosno autonomne pokrajine. Međutim, pošto se radi o izuzetnom rešenju, ono bi moralo biti ograničeno na precizno utvrđene oblike službene upotrebe manjinskih jezika, u prvom redu na pravo poslanika da u parlamentu koristi svoj maternji jezik, na objavljivanje propisa na jezicima manjina i dr.

4. Ostali propisi

Međutim, čak i kada se pitanje službene upotrebe jezika uredi posebnim zakonom (ili, u izloženom predlogu, zakonima), sve ukazuje da je nemoguće izbeći da određeni aspekti tog problema budu regulisani i nekim drugim propisima. To je i razumljivo, posebno kada se ima u vidu da je reč o složenim odnosima, te da nijedan zakon, ma kako dobar bio, ne može da obuhvati na pravi način sve situacije. Stoga se i u uporednom pravu, isto kao i u pravu Srbije i Crne Gore određene odredbe iz ove materije nalaze u drugim zakonima i podzakonskim aktima. Dobar primer su npr. zakoni o obrazovanju, informisanju, putnim ispravama, objavljivanju propisa, poslovnici parlamenta i dr. U principu to je sasvim razumljivo i prihvatljivo sve dok se tim drugim propisima ne narušavaju principi ustanovljeni osnovnim zakonom (npr. predviđaju teži uslovi za službenu upotrebu odnosnih jezika, npr. ne zahteva se veći procenat učešća stanovništva koje govori dati jezik).

S tim u vezi, čini se opravdanim da se razmisli o načinima kojima bi se obezbedilo da se drugim propisima samo razrađuju, a ne i krnje rešenja utvrđena osnovnim zakonom (zakonom o službenoj upotrebi jezika). U protivnom bi u principu neki drugi zakoni mogli da naruše rešenja utvrđena osnovnim zakonom, posebno shodno načelu lex posterior derogat priori.

Prema izloženom, zakonodavca, kada se odluči da prione na sređivanje stanja u ovoj oblasti (a to će morati da učini pre ili kasnije) čeka ozbiljan i mukotrpan posao. No prvo je potrebno postići saglasnost zainteresovanih faktora oko nekoliko prethodnih pitanja - kakve intervencije se žele, da li treba čekati usvajanje novog ustava, pa tek onda pristupiti reformi u ovoj materiji (što se čini kao dobra ideja), da li je dovoljno samo izmeniti postojeći zakon ili je bolje zameniti ga novim propisom istog ili sličnog profila, ili umesto svega toga radije pristupiti čitavom problemu na drugačiji način (npr. kao što je ovde predloženo) itd.

Ono što je sigurno, to je da treba voditi računa o sopstvenim specifičnostima i potrebama, ali i o tuđim iskustvima.

___________________________

1   Pored ostalog, Poveljom o ljudskim i manjinskim pravima i građanskim slobodama iz 2003. g. (posebno čl. 52. i čl. 57), Zakonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina iz 2002. g. (posebno čl. 9-11) i dr.

2   Krivokapić B.: Serbia and Montenegro: The New Legal Framework for the Protection of Ethnic Minorities, Revue québécoise de droit international (Montreal, Canada), vol. 16.1, 1/2003, pp. 61-100.

3   Istine radi, valja istaći da Zakon u čl. 1/1 precizira da je u Republici Srbiji u službenoj upotrebi srpskohrvatski jezik, koji se, kada predstavlja srpski jezički izraz, ekavski ili ijekavski, naziva i srpskim jezikom. Shodno tome, Zakon u daljem tekstu za označavanje tog jezika koristi izraz “srpski jezik”. Treba, međutim, primetiti da Zakon u osnovi govori o srpsko-hrvatskom jeziku, a naziv “srpski jezik” koristi samo kao mogući sinonim (tj. precizira da se srpsko-hrvatski “naziva i srpskim jezikom”).

4   U Okvirnoj konvenciji za zaštitu nacionalnih manjina, dokumentima OEBS, brojnim bilateralnim ugovorima i dr.

5   Ako se shvati samo kao pravo da se u obliku koji je karakterističan za jezik manjine izvrši upis odnosnog imena i prezimena u matične knjige, javne isprave i sl. to bi još i moglo da se prihvati. Međutim, ovo pravo ipak ima širi značaj.

6   To je tema za lingviste, istoričare, sociologe, političare i sl.

7   Član 8. glasi: “Ovim zakonom se ne menjaju niti ukidaju prava pripadnika nacionalnih manjina stečena prema propisima koji su se primenjivali do stupanja na snagu ovog zakona, kao i na prava stečena na osnovu međunarodnih ugovora kojima je Savezna Republika Jugoslavija pristupila.”

8   Više o tome: Krivokapić B.: op. cit.

9   Nešto više u prilog donošenja posebnog zakona Republike Srbije o zaštiti manjina i drugim sa tim povezanim pitanjima, vidi u: Krivokapić B.: Povodom teza za Zakon o slobodama i pravima manjinskih zajednica i njihovih pripadnika, u: Teze za Ustavni zakon Republike Srbije o slobodama i pravima manjinskih zajednica i njihovih pripadnika, Beograd 2002, str. 15-24.

10  Precizniji termin je “etnička manjina”, međutim ovde je odabran izraz “nacionalna manjina”, pošto se za njega opredelilo savezno zakonodavstvo SR Jugoslavije odnosno zakonodavstvo državne zajednice Srbija i Crna Gora. Više o tome: Krivokapić B: Pojam, vrste i naziv manjina, Prava čoveka, 5-6/2003, str. 19-41.

11 Reč je o rešenju iz čl. 21. Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisma (1991).

12 Više o svemu: Krivokapić B.: Alandska ostrva - osam decenija široke autonomije, str. 7-93, u: B. Krivokapić (ur.): Alandska ostrva - primer uspešne autonomije, Beograd 2001, 190 str.

13 Zakon Bosne i Hercegovine o zaštiti prava pripadnika nacionalnih manjina (2003) utvrđuje u čl. 12/1 kao osnovno rešenje da se predviđeni oblici službene upotrebe jezika manjina obezbeđuju u gradovima, opštinama i mesnim zajednicama (ili naseljenim mestima) u kojima pripadnici nacionalne manjine čine apsolutnu ili relativnu većinu stanovništva. Međutim, odredbom iz čl. 12/2 predviđeno je da gradovi i opštine mogu svojim statutima utvrditi da se ova prava mogu koristiti i kada pripadnici manjine ne čine apsolutnu ili relativnu većinu stanovništva, već i kada u gradu, opštini ili naseljenom mestu čine više od 1/3 stanovništva. Prema tome, reč je o opštem pravilu i izuzetku od njega.