STARE I NOVE REČI U PORODIČNOM ZAKONU

Ilija Babić,
redovni profesor univerziteta Singidunum

Posle uvođenja u Zakon o nasleđivanju (“Službeni glasnik RS”, broj 46/95) arhaičnih reči kao što su “isporuka”, “podisporuka”, “preisporuka” (umesto svim pravnicima jasnih latinskih reči “legat”, “subegat”, “prelegat”), “rabzaštinjenje nužnih naslednika” (umesto izraza “isključenje i lišenje nužnih naslednika”) i neodgovarajućih reči kao što je uopštena reč “zaveštanje” (umesto svakom poznate reči “testament” koja u naslednom pravu ima tačno određeno značenje), ogledi (eksperimenti) u srpskom pravnom jeziku se nastavljaju, ali sada u oblasti porodičnog prava.

Nove reči i izrazi u Porodičnom zakonu, kao matičnom zakonu za brak i porodične odnose imaju dalekosežne posledice. Promena reči i izraza “bračni drug” i “bračni drugovi” u “supružnik” i “supružnici” uslovila je izmenu i ranijih izraza “vanbračni drug” i “vanbračni drugovi”. Reči “supružnik” i “supružnici” su zvučne i lepe. Iako se njihov postanak gubi u drevnim vremenima one i dalje žive u narodu naporedo sa rečima: “bračni drug”, “bračni drugovi”, “muž” i “žena”. Zbog čega, ipak nije trebalo ove stare reči vraćati u zakonski tekst?

Suprotno tome, izraz “sklapanje braka” usvojen u Porodičnom zakonu nije svojstven srpskom jeziku. On se retko sreće u zakonskim tekstovima, pravnoj literaturi i narodnom govoru u Srbiji. Usvojeni izraz “sklapanje braka” se zbog toga ne može osnovano braniti.

Nove reči i izrazi u Porodičnom zakonu označavaju vrlo važne, elementarne pojmove u Porodičnom pravu, zbog toga je nužno da se detaljnije osvetle.

ETIMOLOGIJA REČI “SUPRUG”

Etimologija reči “suprug” nije potpuno jasna. Vuk Karadžić u Srpskom rječniku iz 1818. godine ne objašnjava reč suprug. Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika (koji izlazi od 1959. godine) Instituta za srpskohrvatski jezik SANU do sada je objavio 17 knjiga (17. knjiga objavljena je 2006. godine i posvećena je rečima koje počinju sa slovom O, ali obuhvata samo deo ovih reči). Institut za srpski jezik SANU do sada je objavio prvu i drugu svesku (A - AŠ i BA - BD) Etimološkog rečnika srpskog jezika (2003. i 2006). Interesantno je da Petar Skok u Etimologijskom rečniku hrvatskog ili srpskoga jezika (knj. I-IV) ne navodi etimologiju reči “suprug”. Takođe, ni Rečnik srpskohrvatskog književnog jezika Matice srpske, u knjizi šestoj ne objašnjava etimologiju reči “suprug”, “supruga”, “supružnik”, “supružanski” itd. Ovaj izvor “supruga” određuje kao bračnog druga, muža, a “suprugu”, kao bračnu drugaricu, ženu. Prema tome, izvori za utvrđivanje etimologije reči “suprug”, “supružnici” su oskudni.

Vladimir Mažuranić u knjizi Prinosi za hrvatski pravno - povjesni rječnik, tom II ističe da je drevno značenje reči “suprug” jugum, jaram, igo”odatle (prema grč. i lat. jeziku) drug, pak bračni drug i po tom supruga, f.: suprug znači u crkvenom jeziku i bračni savez, brak...”, a zatim citira iz izvora rečenicu: “Kmeti orati hoditi hote vsaki (s) svojim suprugom vsakomu tegu. Pomišlja li se tu na spregu (...) ili je “suprug” jaram volova?” Zaključuje: “Bit će sprežnik”.

Spregu, kao poseban ugovor obligacionog prava, reguliše Opšti imovinski zakonik za Knjaževinu Crnu Goru (OIZ) u čl. 446-456. Tako član 446. OIZ predviđa: “Kad dvojica, ili njih više, volove spregnu, uzeće se da s njima treba da soru sve zemlje koje su te godine u sprežnika za oranje, bez ikakva obzira na to u koga je više, u koga li manje zemlje koje sorati treba”. Volovi mogu da se spregnu i “za kakvu drugu vrstu radnje”. “To isto budi rečeno i za spregu konja i svake druge životinje s kojom se mogu kakve radnje sprežno vršiti” (v. član 456. OIZ). Sprega volova, konja ili druge stoke, ali i stoke i ljudi, pogotovo kad se ore, bila je uobičajena. Najčešće je muž držao ralo, a žena terala i vodila volove, konje ili drugu stoku koja je orala. Na taj način su, sa stokom, bili najčešće spregnuti muž i žena. Ako muž i žena nisu imali stoku, muž i žena su, spregnuti, vukli ralo i orali. Nije sasvim jasno kako je iz pojma “sprežnik” izveden pojam “supružnik”.

Možda je reč “suprug” nastala iz reči “plug”, koja je u vezi sa spregom muža i žene sa životinjama koje oru. Petar Skok ističe da je plug “sveslav i praslav poljoprivredni posuđeni termin”. Najstariji praslovenski naziv za oranje je ralo koje je služilo za oranje mekšeg terena. Za oranje tvrđeg zemljišt korišćen je plug - reč nastala iz germanske (nemačke) reči Pflug. Da li je iz reči “plug” i prefiksa “su” nastala jedna reč “suplug” odnosno kasnije “suprug”. Smatramo da se ni ova mogućnost ne može isključiti.

“SUPRUG” U SRPSKOM GRAĐANSKOM ZAKONIKU IZ 1844.

Srpski građanski zakonik iz 1844. godine regulisao je odnose u braku Glavom II “O pravima i dužnostima supružnika” i Glavom XXVIII “O ugovorima bračnim”. U tekstu SGZ najčešće se koriste izrazi: “suprug”, “supruga”, “supružnici”, “muž” i “žena”.

Zaključenje, razvod i poništenje braka bilo je u nadležnosti crkve. Odnosi u braku bili su neravnopravni jer su se zasnivali na vlasti muža. “Osobito pak muž se smatra kao glava i starešina kuće i rodbine, i po tome njegova je dužnost poglavito, kućom i imanjem upravljati, za snabdevanje svoje supruge po mogućstvu starati se, nju od svake napasti braniti i na svakom mestu zastupati” (paragraf 109. SGZ). Udata žena, za vreme života muža, ograničeno je poslovno sposobna. Naime, prema paragrafu 920. SGZ “Maloletnicima upodobljavaju se i svi oni, koji ne mogu, ili im je zabranjeno sopstvenim imanjem rukovati; takvi su svi uma lišeni, raspikuće sudom proglašene, propalice, prezaduženici, kojih je imanje pod stecište potpalo, udate žene za života muževljeva”. Paragraf 110, shodno tome, propisuje: “Supruga pak dužna je muža svoga sluušati, naredbe njegove nabljudavati, za njim ići i gde on za dobro nađe, s njim onde živeti....”

Neravnopravnost je pratila ženu od momenta stupanja u brak do prestanka braka. Prema 1. tački Uredbi od 5. februara 1857 (V. No 212): “Nikome nije slobodno u svoju kuću primiti od muža odbeglu ženu, osim njenih roditelja, srodnika, ili mesne vlasti, pa i ovi dužni su odmah, ili najdalje drugi dan, javiti za takav slučaj policijskoj vlasti, i ova da i nju i muža joj bez odlaganja uputi nadležnom parohu radi propisanog mirenja i daljeg postupka”. Prema odredbama Srpskog građanskog zakonika supruga koja nadživi muža nije pripadala krugu bližih zakonskih naslednika. Mogla je da nasledi muža samo ako iza njega nema zakonskih naslednika ni iz desetog naslednog reda što je u praksi bilo vrlo retko. Supruga je, ipak, na zaostavštini muža mogla steći pravo udovičkog uživanja.

Reči : “suprug”, “supruga” i “supružnici” bile su rasprostranjene i u pravnoj literaturi sve do nastanka Druge Jugoslavije, a u narodnom govoru koristi se i danas.

Između dva svetska rata pojedini pravni pisci u Kraljevini SHS odnosno Prvoj Jugoslaviji upotrebljavaju i izraze “bračni drugovi”. Tako, Gliša Bogdanfi i Nikola Nikolić, u knjizi Opšte privatno pravo koje važi u Vojvodini govori o uzajamnom nasleđivanju bračnih drugova. Za razliku od rešenja usvojenih SGZ preživela žena je posle smrti muža u Vojvodini sticala nasledna prava na njegovoj imovini. Povoljnijem položaju žene u porodičnom i naslednom pravu odgovarao je i drugačiji naziv - “bračni drug”. U Kraljevini SHS prihvaćeno je načelo pravnog kontinuiteta u privatnom pravu. Shodno tome, i u Vojvodni je važila zatečena regulativa. Na teritoriji Vojvodine primenjivano je modifikovano privatno pravo bivše Kraljevine Ugarske izuzev delova koji su činili Vojnu krajinu (administrativno područje Kovina, Pančeva, Titela i Bele Crkve).

POJAVA “BRAČNOG DRUGA” I POVRATAK “SUPRUŽNIKA”

Polazeći od odredaba čl. 24. stav 1. i 26. stav 1. Ustava FNRJ iz 1946. godine, po kome su muškarci i žene ravnopravni, a pravni odnosi u braku i porodici uređuju zakonom, Osnovni zakon o braku (OZB) - “Službeni list FNRJ”, broj 29/46 je posle Uvoda regulisao u Glavi I Prava i dužnosti bračnih drugova. Izraz “bračni drugovi” proširuje se i na ostalo zakonodavstvo. Savezni Zakon o nasleđivanju iz 1955. godine (“Službeni list FNRJ”, broj 20/55) u potpunosti je usvojio terminologiju OZB: “Potomci i bračni drug umrloga” - podnaslov iznad člana 10; “Umanjenje dela bračnog druga” - podnaslov iznad člana 12; “Bračni drug” - naslov iznad članova 27. i 28. Zakona itd. Zakon o parničnom postupku iz 1957. godine (“Službeni list FNRJ”, broj 4/57) je u potpunosti preuzeo izraz bračni drugovi (v. na primer: član 47. i Glavu dvadeset šestu - Postupak u bračnim sporovima - čl. 398. do 412. Zakona) ali i ostali docniji zakoni. (Zakon o obligacionim - “Službeni list SFRJ”, br. 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89 i “Službeni list SRJ”, broj 31/93). Izrazi “suprug”, “supruga”, i druge reči iz njih izvedene zamenjene su izrazima “bračni drugovi”. Promena terminologije se, uskoro, zapaža i u pravnoj literaturi. Izrazi “supružnik”, “supružnici” preuzima Porodični zakon Srbije iz 2005. godine proterujući iz svog teksta “bračnog druga”, “bračne drugove” i “vanbračne drugove”.

U protekle dve, tri godine izraz “supružnik”, “supružnici” i sl. uveden je u pojedine zakone, a ponekad je pored ovog izraza zadržan i izraz “bračni drug”. Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (ZOPIO) - “Službeni glasnik RS”, br. 34/2003, 64/2004, 85/2005, 101/2005, donesen 2003, a menjan i dopunjavan u toku 2004. i 2005. zadržava izraz “bračni drug” (v. npr. čl. 28 - 30. Zakona). Suprotno tome, Zakon o dobrovoljnim penzijskim fondovima i penzijskim planovima, usvojen u vreme kada je menjan ZOPIO - “Službeni glasnik RS”, broj 85/2005 govori o “supružnicima”, odnosno licima koja žive u vanbračnoj zajednici (v. na primer: član 3. tačka 13. Zakona). Zakon o parničnom postupku, proglašen 15. novembra 2004. godine (“Službeni glasnik RS”, broj 125/2004), govori i o “bračnim drugovima” (na primer: u članu 47) i “bračnom” odnosno “vanbračnom supružniku” (v. na primer član 66. stav 1. tačka 3. i član 239).

Izraz “bračni drugovi” i pojmove iz njih izvedene, koristili su zakoni, pravna literatura i narod više od šest decenija. Za današnje vreme neodgovarajući izraz, “supružnici” ipak je upotrebljen i u naslovu koji prethodi članu 62. Ustava Srbije (“Službeni glasnik RS”, broj 98/2006) koji glasi: “Pravo na zaključenje braka i ravnopravnost supružnika”.

“BRAČNI SUPRUŽNIK” I “VANBRAČNI SUPRUŽNIK” U PORODIČNOM
ZAKONU REPUBLIKE SRPSKE

Porodični zakon Republike Srpske (“Službeni glasnik Republike Srpske”, broj 54/2002) napušta izraz bračni drug i bračni drugovi, koji je bio usvojen u Porodičnom zakonu iz 1979. godine (“Službeni list SR BiH”, br. 21/79 i 44/89) i zamenjuje ga izrazom “bračni supružnik”, “bračni supružnici”. Izraz “bračni supružnici” je uveden da bi se jasno razlikovao od pojma “vanbračni supružnici” - neformalne veze dva lica različitog pola, koja nisu zaključila brak, ali žive u vanbračnoj zajednici. Međutim, sama za sebe reč supružnik označava lice koje je zaključilo brak, koje je već u braku. U vreme kada je u Srpski građanski zakonik uveden izraz “suprug”, “supružnici” vanbračna zajednica, i kada je bila trajnija, ni u jednom važnom elementu nije izjednačena sa bračnom zajednicom. Srpski građanski zakonik nije regulisao vanbračnu zajednicu ni odredio naziv za zajednicu dva lica različitog pola. Lica iz vanbračne zajednice nisu imala status supružnika. Stoga je reč “bračni” u izrazu “bračni supružnik”, pleonazam, a izraz “vanbračni supružnici” protivrečan.

“VANBRAČNI PARTNER”
I “SKLAPANJE BRAKA” U PORODIČNOM ZAKONU SRBIJE

Jezik je živ i neosetno se, vremenom, uobličava i menja. U narodnom jeziku korišćeni su izrazi “bračni drugovi” i “supružnici”. Menjajući rasprostranjen i uobičajen izraz “bračni drug” u “supružnik”, zakonodavac se susreo sa problemom - koji termin upotrebiti za dugo korišćeni izraz “vanbračni drug”. Opredelio se za vrlo nezgodno rešenje - usvojio je izraz “vanbračni partner” tj. zadržao je srpsku reč “vanbračni” i dodao englesku reč “partner”. Izraz “vanbračni partner” nije korišćena u narodu, a retko i u pravnoj literaturi.

Umesto izraza “zaključenje braka” usvojenog u Zakonu o braku i porodičnim odnosima, koji je prestao da važi, Porodični zakon usvaja izraz “sklapanje braka”. Ovaj izraz se vrlo retko koristi u zakonima i pravnoj literaturi u Srbiji. Srpski građanski zakonik govori o “zaključenju ugovora” itd. Tako, paragraf 531. SGZ određuje: “Ugovor je zaključen onda, kad jedna strana što obeća, a druga to primi, ili se izjasni da prima”, a paragraf 759: “Ugovor koji bi između muža i žene, ili između ženika i neveste, u odnošaju na brak o imanju zaključen bio, zove se bračni ugovor”. Opšti imovinski zakonik za Knjaževinu Crnu Goru za reč “zaključiti” upotrebljava reč “uglaviti”: “ugovor se smatra da je uglavljen” (npr.: član 494. stav1), “kad ugovornici sami uglave “(član 500), “ugovor koji bi se uglavio” (član 513), “Ugovor je u smislu ovog Zakonika svaka pogodba bila ona usmena ili pismena, koja se uglavi među imaonicima o kakvu imovinskom poslu” (član 905. stav 1) itd. Pravna literatura u Srbiji, uglavnom, koristi izraz “zaključenje ugovora”.

Zakon o obligacionim odnosima je u celokupnom tekstu usvojio izraz “zaključenje ugovora”. Važan deo ZOO u Odeljku 1. (Ugovor čl. 26 -83) nosi naslov “Zaključenje ugovora”. ZOO ima opšti domašaj. Odredbe tog zakona koje se odnose na ugovore primenjuju se na sve vrste ugovora, osim ako za ugovore u privredi nije izričito drukčije određeno. Ove odredbe se shodno primenjuju i na druge pravne poslove (član 25. st. 1. i 3. ZOO). Prema tome, na ugovor kojim se zaključuje brak, u odsustvu posebnih odredaba Porodičnog zakona o tome, primenjuju se opšte odredbe o zaključenju ugovora iz ZOO. I drugi zakoni u Srbiji koriste izraz “zaključenje ugovora”. Tako, Zakon o stanovanju iz 1992. (“Službeni glasnik RS”, br. 50/92 do 101/2005). govori o zaključenju ugovora o otkupu stana (npr. čl. 5, 7, 18, 18 a). Zakon o nasleđivanju iz 1995. (“Službeni glasnik RS”, br. 46/95) reguliše zaključenje ugovora o doživotnom izdržavanju, Zakon o poljoprivrednom zemljištu iz 2006. (“Službeni glasnik RS”, br. 62/2006) zaključenje ugovora o zakupu poljoprivrednog zemljišta u državnoj svojini itd. Član 62. stav 1. Ustava Srbije propisuje: “Svako ima pravo da slobodno odluči o zaključenju i raskidanju braka”.

RAZLOZI ZA POVRATAK IZRAZA
“BRAČNI DRUGOVI” I “VANBRAČNI DRUGOVI”

Izrazi: “suprug”, “supruga”, “supružnici” označavaju lice (lica) u crkvenom braku u kome je žena delimično poslovno sposobna i pod vlašću muža. U Drugoj Jugoslaviji muškarac i žena su formalno ravnopravni. Odnosi između bračnih drugova se po sadržini razlikuju od odnosa supružnika. Oba bračna druga - muž i žena su u svim odnosima ravnopravni. Kao bračni drug žena je stekla nasledna prava i postala potpuno poslovno sposobna. Sadržinskoj promeni položaja žene u braku odgovara je i promenjeni naziv za lica u braku - “bračni drugovi”. Kao što je već navedeno izraz bračni drugovi je postojao i pre nego što se pojavio socijalizam na prostorima Druge Jugoslavije. On stoga nije prvenstveno nastao pod uticajem izraza “drugarica” i “drug” svojstvenih socijalističkoj i komunističkoj terminologiji. Da je izraz “bračni drugovi” nastao pod uticajima socijalističkih odnosa koji su danas odbačeni, postojao bi čvrst osnov za njegovu zamenu. Izraz “bračni drugovi” usvojili su i pravoslavni verski propisi. Tako je u Bračnim pravilima Srpske pravoslavne crkve usvojen je izraz “bračni drugovi” (videti, na primer: poglavlje III. Prava i dužnosti bračnih drugova od čl. 69. do 73).

Obiteljski zakon Hrvatske iz 2003. godine zadržao je izraz bračni drugovi iako je potpuno jasno da je i Hrvatska odbacila socijalizam kao suprotan zapadnoj civilizaciji. Tako je, na primer članak 42. tog zakona propisao: “(1) Razvod braka može tužbom zahtijevati bračni drug, a oba bračna druga sporazumnim zahtjevom. (2) Bračni drug nema pravo na tužbu za razvod braka za vrijeme trudnoće žene ili dok njihovo dijete ne navrši godinu dana života. Taj zakon izraz “bračni drug” (ovi) usvaja u celom tekstu.

Izraz “bračni drugovi” nastao je od dve reči: od reči “brak” i “drugovi”.

Pod izrazom “brak” se smatra ženidba i udaja. Ističe se da etimološki brak “nije narodna riječ nego riječ historijskih spomenika i pisaca”. Reč brak se nalazi u starocrkvenoslovenskom, bugarskom i ruskom jeziku. “Praslavenski je postverbal obrazovan s pomoću sufiksa - ko - od brati, berem”. (Petar Skok, Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, JAZU, Zagreb, 1971).

“Drug” prvenstveno označava iskrenog, prisnog prijatelja, blagonaklonog, bliskog i odanog čoveka. To je, takođe, i “onaj koji sudeluje (u nečem), saučesnik, onaj s kojim se deli naša sudbina (sapatnik i sl.)”. (Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, knjiga IV, Beograd, SANU).

Iz izraza “brak”, “bračni drug”, “bračni drugovi” izvedene su mnoge druge reči. Izraz “bračni” kazuje “osobinu ili svojstvo onoga što se odnosi na brak što je u ma kakvoj vezi s brakom” (Sinonimi i srodne reči srpskohrvatskog jezika, Nolit, fototipsko izdanje, Beograd, 2004); bračni odnosi imaju u vidu uzajamne veze lica u braku. Izraze izvedene iz reči “brak”, “bračni” Porodični zakon koristi u više pravnih situacija. Postupak u “bračnom sporu” (a ne supružanskom) regulisan je u čl. 208. do 228. Porodičnog zakona; “Nadležnost za bračne sporove” reguliše član 47. Zakona o parničnom postupku (a ne nadležnost za supružanske sporove); “bračnost” - član 17. PZ (a ne “supružnost”) označava situaciju kad je jedno lice već u braku. Ako lice koje je u braku zaključi drugi brak drugi brak je ništav zbog bračnosti (v. čl. 212. i 213. PZ).

Iz izraza “bračni drugovi” izveden je i izraz “vanbračni drugovi” - za lica koja žive duže vremena u vanbračnoj zajednici, a između njih nema bračnih smetnji. Usvajanje termina “supružnici” koji označava lica u braku otvorilo je problem - kako nazvati ona lica koja nisu u braku. Zbog toga je usvojeno rogobatno rešenje - ova lica su postala “vanbračni partneri”, iako u prevodu sa engleskog partner znači drug. Za usvajanje nakaradnog izraza “vanbračni partner” zakonodavac nije imao uzora u narodnom jeziku a još manje u pravnoj literaturi.

RAZLOZI ZA POVRATAK IZRAZA
“ZAKLJUČENJE BRAKA”

Analiza niza zakonskih tekstova i pravne literature u Srbiji uverava nas da su izrazi “sklapanje braka” i “sklapanje ugovora” vrlo retko korišćeni u srpskom jeziku i u vreme kada je srpskohrvatski jezik i zvanično smatran jednim jezikom.

Izrazi “sklapanje braka”, “sklapanje ugovora” koriste se u hrvatskm jeziku odnosno u zapadnoj varijanti srpskohrvatskog jezika (ako prihvatamo mišljenje jednog broja lingvista koji smatraju da je jezik Srba i Hrvata jedan jezik, sa varijantama), a u srpskom jeziku sreću se vrlo retko. Sama reč “sklopiti”, međutim, uobičajena je u srpskom jeziku prvenstveno u značenjima: zatvoriti (neki predmet odn. njegov deo ili otvor), sastaviti, zaklopiti, stvoriti, smisliti itd.